Ο Επίκουρος στη σύγχρονη εποχή

Θέτω μια σειρά από ερωτήματα και προβληματισμούς ταυτόχρονα. Πρώτο ερώτημα: πώς μπορεί, με ποιους τρόπους και με ποιες μεθόδους, να υποδεχθεί, να δεξιωθεί η εποχή μας τη σκέψη και τον στοχασμό του Επίκουρου, ενός φιλόσοφου της ελληνιστικής εποχής; Για να απαντήσουμε σ’ αυτό το ερώτημα θα πρέπει προηγουμένως να έχουμε ορίσει ποια είναι τα δομικά χαρακτηριστικά της σύγχρονης κοινωνίας από τη μία, και ποια αντίληψη περί Επίκουρου καλείται η κοινωνία μας και η εποχή μας να επεξεργασθεί και να διαχειρισθεί, από την άλλη.

Στο σημείο αυτό της επιχειρηματολογίας μου κρίνω χρήσιμο και σκόπιμο να αναφέρω μια ιστορικο-πολιτική συνθήκη υποδοχής και δεξίωσης της φιλοσοφίας του Επίκουρου κατά την ιστορική περίοδο που καλύπτει το τέλος του δεκάτου ογδόου αιώνα και τις αρχές του δεκάτου ενάτου. Ο Thomas Jefferson (τρίτος στην ιστορική σειρά πρόεδρος των ΗΠΑ) εμπνέεται από τους στοχασμούς του Επίκουρου. Μπορεί να θεωρηθεί ο θεμελιωτής του Επίκουρου στη μοντέρνα εποχή. Είναι ο συντάκτης του κειμένου της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας (1776: συμπληρώνονται 250 χρόνια φέτος). Επιπλέον είναι ο πολιτικός ανήρ που επιχειρεί, προσπαθεί να θεσμοθετήσει την ατομική και προσωπική ευδαιμονία του ανθρώπου ως δικαίωμα επί της γης. Όχι στον παράδεισο, αλλά επί της γης. Στα γήινα πράγματα τούτου του κόσμου.

Αξιολογούμε και κρίνουμε την ιστορική εκείνη εκδοχή της δεξίωσης του Επίκουρου με τα κριτήρια και τα πραγματολογικά δεδομένα της εποχής μας. Η ιστορική συνθήκη των πρώτων δεκαετιών του δεκάτου ενάτου αιώνα (ο Jefferson πέθανε το 1826) της υποδοχής του Επίκουρου συνδέεται με τα αιτήματα εκείνης της κοινωνίας που έχουν να κάνουν με τη θεσμοθέτηση μιας Instanz, η οποία θα μπορούσε να «κατασκευάσει» θετικές διαμεσολαβήσεις ανάμεσα στην υπόσταση του ατόμου ως ψυχής και τον πολιτικό θεσμό της πόλης ή του κράτους.

Διευκρινίζεται σ’ αυτό το σημείο της επιχειρηματολογίας μου το εξής: στη σκέψη του Επίκουρου ο κεντρικός άξονας των στοχασμών του διατυπώνεται ως αίτημα (πρόκληση για κάθε εποχή) πώς μπορούν να διαμεσολαβηθούν δύο «πράγματα»: η ψυχή και η πόλη (κήπος, στη ρητορική του Επίκουρου). Κατά τον Επίκουρο ή ορθότερα σύμφωνα με τη θεωρητικο-πολιτική ανάγνωσή μου για τον Επίκουρο, όποια εποχή ή όποια ιστορική στιγμή μπορεί να επινοήσει τις θετικές διαμεσολαβήσεις ανάμεσα στην ψυχή και την πόλη, θα είναι εκείνος ο οικουμενικός θεσμός δεξίωσης του Επίκουρου.

Τελικά, διαπιστώνουμε πως η υποδοχή ή η δεξίωση του Επίκουρου στην εποχή μας εντάσσεται σ’ έναν τύπο επιστημολογικής επεξεργασίας που συνδέεται με την αυτοσυνειδησία της ίδιας της ιστορικής συνθήκης. Σ’ έναν κόσμο που αναζητά τον εαυτό του, η μέθοδος για την προσωπική και συλλογική μορφή ζωής που εισηγείται ο Επίκουρος αγνοείται. Περιθωριοποιείται.

Ας σκεφθούμε πώς οι Jefferson και Κοραής επεξεργάσθηκαν τα πολιτικά προγράμματα για τη δημιουργία του κράτους αντλώντας έμπνευση από τον Επίκουρο. Εμείς σήμερα ως παγκόσμια πολιτική κοινότητα έχουμε αναγορεύσει ως «πρώτη αρχή» της δημιουργίας του κόσμου το χρήμα. Ο τωρινός πρόεδρος των ΗΠΑ (Donald Trump) δεν ενδιαφέρεται για την ατομική ευδαιμονία του ανθρώπου. Το ενδιαφέρον του εστιάζεται στη θεσμοθέτηση ενός διεθνούς δικτύου (πρωτίστως ψηφιακού), μέσω του οποίου ο καπιταλισμός αποθεώνεται.

*Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας