Ενας πολιτικός φορέας ικανός να επαναφέρει στην πολιτική τους αυτοεξόριστους από αυτήν θα πρέπει να γνωρίζει, μεταξύ όλων των άλλων, και πώς θα αντιμετωπίσει την αποδόμηση των δομών συλλογικότητας και των διαθέσεων των ατόμων για συλλογικότητα, αυτή τη δομική α-συγγένεια που έχει εγκαθιδρυθεί μεταξύ των πολιτών.
Η πολιτική αλλαγή που απαιτείται περνά και μέσα από ορθολογικές προτάσεις περιορισμού αυτού του τεράστιου πολιτικού έργου που παρήγαγε και συνεχίζει να παράγει τη μεθοδική καταστροφή όλων των συλλογικών δομών που μπορούν να αποτελέσουν εμπόδιο στη λογική της καθαρής αγοράς: του κράτους, τα περιθώρια ελιγμών του οποίου φθίνουν ακατάπαυστα· των εργασιακών ομάδων, με την εξατομίκευση, για παράδειγμα, των μισθών και της επαγγελματικής εξέλιξης σε συνάρτηση με τις ικανότητες του καθενός και με τη συνακόλουθη διάσπαση των εργαζομένων· των συλλογικών φορέων υπεράσπισης των δικαιωμάτων των εργαζομένων (συνδικάτα, σωματεία, συνεταιρισμοί)· της ίδιας της οικογένειας, η οποία λόγω της συγκρότησης εξειδικευμένων αγορών κατά ηλικιακές ομάδες χάνει εν μέρει τον έλεγχο της κατανάλωσης.
Κοντολογίς, αντλώντας την κοινωνική του ισχύ από την πολιτικοοικονομική ισχύ εκείνων των οποίων τα συμφέροντα εκφράζει, το νεοφιλελεύθερο πρόγραμμα που μας κυβερνά τόσα χρόνια, και διευρύνει ακατάπαυστα το χάσμα ανάμεσα στην οικονομία και στην κοινωνική πραγματικότητα, εννοεί να αναγνωρίζει αποκλειστικά και μόνο άτομα, είτε πρόκειται για επιχειρήσεις, είτε για συνδικάτα, είτε για οικογένειες. Αυτή η πολιτική εγκαθίδρυσης, τελικά, του ατομικισμού συμβάλλει καθοριστικά και στην αποχή από πολιτικά προτάγματα.
Ας πάρουμε για παράδειγμα τον κόσμο της εργασίας, αυτό το σημερινό βασίλειο της απόλυτης ελαστικότητας, προκειμένου να θυμίσουμε με ποιον τρόπο εξασθενούν, όταν δεν καταργούνται, τα συλλογικά σημεία αναφοράς και οι συλλογικές πρακτικές μορφές αλληλεγγύης. Προσλήψεις βάσει συμβάσεων ορισμένου χρόνου ή εποχικών και προσωρινών εργαζομένων, τα επαναλαμβανόμενα προγράμματα εθελούσιας εξόδου, η εδραίωση, στο πλαίσιο της ίδιας της επιχείρησης, του ανταγωνισμού μεταξύ αυτόνομων θυγατρικών, μεταξύ ομάδων, που καθυποτάσσονται στο αίτημα της «ικανότητας εκτέλεσης πολλαπλών ρόλων», μεταξύ ατόμων, μέσω της εξατομίκευσης της μισθωτής σχέσης. Είναι κοινός τόπος πια ο καθορισμός ατομικών στόχων στην εργασία, η καθιέρωση προσωπικών συνεντεύξεων αξιολόγησης· οι εξατομικευμένες αυξήσεις μισθών, τα πριμ ανάλογα με την ικανότητα του καθενός· οι εξατομικευμένες επαγγελματικές σταδιοδρομίες, οι στρατηγικές μεταφοράς ευθύνης (Responsibilization) με στόχο να εξασφαλιστεί η αυτοεκμετάλλευση των στελεχών τα οποία, όντας απλοί και ιεραρχικά τοποθετημένοι μισθωτοί, θεωρούνται, ωστόσο, υπεύθυνοι για τις πωλήσεις τους, για τα προϊόντα τους, για το υποκατάστημά τους, κτλ., όπως οι «ελεύθεροι επαγγελματίες»· οι απαιτήσεις «αυτοελέγχου» και «αυτοπειθαρχίας» που επεκτείνουν την εμπλοκή και δέσμευση των μισθωτών, σύμφωνα με τις τεχνικές του «participative management», πολύ πέρα από τα όρια των καθηκόντων τους.
Δεν χρειάζεται να αναφερθούν άλλα από το πλήθος των τεχνικών ορθολογικής υποδούλωσης, οι οποίες, επιβάλλοντας τη γενίκευση της υπερεπένδυσης στην εργασία και την περιστασιακή απασχόληση, συμβάλλουν στην έμπρακτη θεσμοθέτηση ενός δαρβινικού κόσμου που αναπαράγεται μέσα και μέσω της ακύρωσης των όρων παραγωγής μορφών συλλογικότητας στον εργασιακό κόσμο, επιτρέποντας την παραγωγή και νομιμοποίηση ενός νέου είδους ανθρώπου, του οπορτουνιστή.
Κανένας πολιτικός λόγος δεν μπορεί σήμερα να έχει πολλές πιθανότητες να «εισακουστεί» από τους περισσότερους απομαγευμένους από την πολιτική αν δεν πείσει πως αναγνωρίζει και παλεύει για να αποδυναμώσει το έσχατο θεμέλιο όλης αυτής της οικονομικής τάξης που στρατεύεται υπέρ της ελευθερίας των ατόμων, και που δεν είναι, τελικά, παρά η δομική βία που ασκεί ο φόβος της ανεργίας και της εργασιακής αβεβαιότητας.
Η πολιτική αλλαγή σήμερα περνά και από πολιτικές δράσεις οι οποίες, γνωρίζοντας τα όρια της πολιτικής δράσης τους, θα εργαστούν για τη δημιουργία δομών αλληλεγγύης στους διάφορους κοινωνικούς μικρόκοσμους, ικανή και αναγκαία προϋπόθεση για να στηριχτούν πολιτικά προγράμματα και αποστολές. Αυτό περιλαμβάνει, βέβαια, και μια πραγματική προσωπική μεταστροφή των πολιτικών και πλήρη επαναπροσδιορισμό της κοινωνικής εικόνας του ρόλου τους. Η ανάλυση, ωστόσο, δεν επιτρέπει την αισιοδοξία.
*Καθ. Κοινωνιολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών
