9η Μαΐου: η ημέρα της ευρωπαϊκής αυτοσυνείδησης

Για μία ακόμη χρονιά η Ευρώπη γιορτάζει τα γενέθλιά της. Το έτος 1945 γεννήθηκε από τις στάχτες του φασισμού. Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος έληξε και επί δεκαετίες τώρα η Ευρώπη με όλες τις πολιτικές και τεχνοκρατικές εκδοχές της πασχίζει να αυτοπροσδιοριστεί ως συνειδησιακή και πολιτική οντότητα της οικουμένης.

Το έτος 2026, σταδιακά θα αξιολογηθεί ως πραγματολογική συνθήκη, στο πλαίσιο της οποίας θα αυτοπροσδιοριστεί η Ευρώπη ως η συνείδηση της οικουμένης (Husserl) και θα κριθεί η τύχη της ως μεταπολεμικού πολιτικού προγράμματος (Habermas). Ως ανθρωπότητα βρισκόμαστε στη δίνη μιας πρωτοφανούς σύγκρουσης ανάμεσα σ’ ένα τμήμα της κλασικής Δύσης (ΗΠΑ-Ισραήλ) και σ’ ένα τμήμα της Ανατολής (Ιράν). Στην ιστορική εξέλιξη της οικουμένης τέτοιου τύπου συγκρούσεις εμφανίζονται συχνά και πυκνά. Εξαρτάται η έκβαση των συγκρούσεων αυτών κάθε φορά από την επιχειρηματολογία που «κατασκευάζουν» οι αντίπαλες πλευρές. Στην τωρινή σύγκρουση όλοι διαβάζουμε πίσω από τις γραμμές: δηλαδή τα διακυβεύματα του πολέμου είναι αναγνώσιμα. Είτε πρόκειται για εμπορικό πόλεμο με τα όπλα της νέας τεχνολογίας είτε πρόκειται για την ψηφιακή οικονομική συνθήκη η οποία επιδιώκει να επιβληθεί ως το «σήμα κατατεθέν» της ανθρώπινης ύπαρξης, μιλάμε για το ίδιο πράγμα: ο άνθρωπος μεταμορφώνεται σ’ ένα ον που δεν θα έχει τα χαρακτηριστικά του ανθρώπου.

Η 9η Μαΐου 2026 δεν μπορεί να είναι μόνον εορτή νίκης κατά του φασισμού. Δεν μπορεί να είναι μόνον η επέτειος των συμφωνιών για την πολιτική και οικονομική ενοποίηση των ευρωπαϊκών κρατών. Στην πλανητική συνθήκη των αβεβαιοτήτων που ζούμε η Ευρώπη είναι η σανίδα σωτηρίας της οικουμένης. Κανείς δεν αμφιβάλλει ότι πράγματι στην πλανητική εποχή μας τα ανθρώπινα πράγματα έχουν αποκτήσει την «τιμή του χρήματος». Επίσης κανείς δεν αμφισβητεί ότι η ίδια η Ευρώπη αντί να ιδρυθεί ως «πολιτική ομοσπονδία» έγινε «ευρωζώνη», δηλαδή νομισματική ένωση. Μπήκε, κατά τη μεταφορική έκφραση του Jürgen Habermas, «το κάρο πριν από το άλογο»!

Επειδή κάθε γενέθλια επέτειος δεν είναι μόνον πανηγυρικές εορτές, αλλά πρωτίστως πραγματολογικές ευκαιρίες για ιστορικούς και συνειδησιακούς αναστοχασμούς, καλούμαστε σήμερα όλοι εμείς οι Ευρωπαίοι πολίτες να σκεφτούμε πώς νικήσαμε τότε τον φασισμό. Και από τα διδάγματα των αντιφασιστικών κοινωνικών και πολιτικών αγώνων μας να επεξεργαστούμε νέα πολιτικά προγράμματα «απελευθέρωσης του ανθρώπου».

Η Ευρώπη ως κοσμοθεωρητικό πρόγραμμα αξιών και κανόνων βρίσκεται στην πρωτοπορία της ιστορικής εξέλιξης της ανθρωπότητας. Αυτή την πλανητική κοινωνικο-πολιτική δυναμική της καλείται να υπερασπιστεί κατά τον 21ο αιώνα. Η 9η Μαΐου 2026 μπορεί να γίνει η ημέρα της επανίδρυσης της Ευρώπης; Στο ερώτημα αυτό η απάντησή μου είναι θετική. Ημουν μπροστά στο σπίτι των Habermas (Starnberg), όταν ο Jürgen Habermas συνομίλησε με τον Γάλλο πρόεδρο Emmanuel Macron τον Μάιο του 2017. Εγινε η συνεννόηση για τη συνεδρία του Βερολίνου μεταξύ των Habermas-Macron-Gabriel. Θυμάμαι πως και οι τρεις τους συμφώνησαν ότι ακόμη και η «οικονομική διακυβέρνηση» στις συνθήκες της ευρωζώνης μπορεί να είναι μια κάποια λύση. Η πολιτική λύση για τον ευρωπαϊκό αυτοπροσδιορισμό μπορεί να περιμένει. Αυτό τελικά που έχει σημασία είναι να σταθεί «όρθια» η Ευρώπη στον πλανητικό όλεθρο.

*Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας