Γιατί προαναγγέλλεται το τέλος τους;

Η αναγγελία από τον κ. Βαρτζόπουλο του αιφνίδιου θανάτου των Κέντρων Πρόληψης σε όλη τη χώρα στο τέλος του 2027 δεν είναι απλά ακόμα ένα πλήγμα στην ψυχική υγεία και την αντιμετώπιση των εξαρτήσεων. Ολοκληρώνει την καταστροφή του πολυεπίπεδου δικτύου δομών πρόληψης και θεραπείας των εξαρτημένων ατόμων στη βάση μιας νεοφιλελεύθερης εμμονής για λιγότερο κράτος. Ο κ. υφυπουργός βέβαια παραιτήθηκε λόγω του σκανδάλου ΟΠΕΚΕΠΕ, ωστόσο η κυβερνητική πολιτική στην ψυχική υγεία διακρίνεται από συνέπεια και συνέχεια.

Σε πρώτο χρόνο, η χώρα αποψιλώθηκε από τις αποκεντρωμένες και αυτοδιοικούμενες δομές αντιμετώπισης των εξαρτήσεων (κατάργηση ΚΕΘΕΑ και άλλων Οργανισμών) για χάρη ενός κεντρικά ελεγχόμενου γραφειοκρατικού οργανισμού (ΕΟΠΑΕ). Παράλληλα, με την κατάργηση της τομεοποίησης στις υπόλοιπες υπηρεσίες ψυχικής υγείας (Κέντρα Ψυχικής Υγείας και Ψυχιατρικές Κλινικές), διαλύθηκε το πλέγμα δομών και υπηρεσιών που λειτουργούσε στη λογική των συνεργειών ενισχύοντας τις τοπικές κοινωνίες και προστατεύοντας τα μέλη τους. Εξαϋλώθηκε, κατ’ αυτόν τον τρόπο, ένα τεράστιο κοινωνικό κεφάλαιο (βλέπε προηγούμενα άρθρα μας) που βασιζόταν στις ολοκληρωμένες υπηρεσίες στην κοινότητα, δίπλα στους πολίτες.

Τα 75 Κέντρα Πρόληψης, το τέλος των οποίων προαναγγέλθηκε από τον κ. Βαρτζόπουλο, είναι το κατεξοχήν παράδειγμα τέτοιας κοινοτικής δουλειάς, με βαθιές ρίζες στις τοπικές κοινωνίες.

Η κατάργησή τους αποτελεί την ολοκλήρωση της κυβερνητικής παρέμβασης για τη διάλυση της ψυχικής υγείας και των δομών για τις εξαρτήσεις στις τοπικές κοινότητες. Οταν αυτή η διαδικασία τελειώσει, το σημερινό σύμπαν ανθρώπων και υπηρεσιών ριζωμένων στην κοινότητα, με πρόσωπα, ονόματα και δράσεις, θα έχει αντικατασταθεί με την πλοήγηση των πολιτών σε κατακερματισμένες υπηρεσίες απρόσωπων μεγα-δομών, πιθανότατα με τη βοήθεια της Τεχνητής Νοημοσύνης.

Ο «νεοφιλελεύθερος συγκεντρωτισμός» αποτελεί βέβαια ένα παράδοξο φαινόμενο. Ενώ ιδεολογικά επαγγέλλεται την αποκέντρωση και την ελευθερία επιλογής, στην πράξη επιβάλλει αυστηρό κεντρικό έλεγχο για να διασφαλίσει την εφαρμογή των κανόνων της αγοράς σε τοπικό επίπεδο, διότι μόνον μέσω της αγοράς μπορεί να κατανοήσει την ελευθερία επιλογής.

Κάπως έτσι μετατρέπεται ο πολίτης από φορέας κοινωνικών δικαιωμάτων σε καταναλωτή και το κράτος, αντίστοιχα, από υπόχρεο για την κοινωνική προστασία σε ενδιάμεσο της αγοράς που μοιράζει voucher και pass για να εξαργυρώνουν οι αναξιοπαθούντες υπήκοοι. Οι οποίοι, βέβαια, βρίσκονται σε ανάγκη λόγω φυσικών ανισοτήτων ή των δικών τους επιλογών και όχι εξαιτίας της κοινωνικής συνθήκης, διότι τότε το κράτος θα ήταν υπόχρεο στην άρση των κοινωνικών ανισοτήτων.

Η τεραστίων διαστάσεων αλλαγή πολιτικής στην αντιμετώπιση των εξαρτήσεων συνδέεται άρρηκτα με τη νεοφιλελεύθερη ιδεολογική θεώρηση για το κράτος και την κοινωνία. Χωρίς αυτήν την παραδοχή δεν μπορεί να εξηγηθεί πειστικά και με επιστημονική συνοχή η κυβερνητική πολιτική στην ψυχική υγεία και τις εξαρτήσεις, η οποία συγκεντροποιεί το κράτος, μειώνει τις ενδιάμεσες κοινωνικές και αποκεντρωμένες δομές κοινωνικής προστασίας και αλληλεγγύης και μετατρέπει τον πολίτη σε καταναλωτή, αφήνοντάς τον εκτεθειμένο απέναντι σε μια όλο και περισσότερο αυταρχική και απομακρυσμένη κρατική λειτουργία.

Κλείνοντας, θέλουμε να τονίσουμε ότι αυτό που συμβαίνει στον χώρο των εξαρτήσεων σήμερα στην Ελλάδα είναι η συστηματική επιβολή αυστηρού κεντρικού ελέγχου ώστε να διασφαλιστεί η καταστροφή κάθε δημόσιας κοινοτικής δομής και να εμπεδωθεί η «ελευθερία της αγοράς», φαλκιδεύοντας οποιαδήποτε δυνατότητα των τοπικών κοινωνιών να εφαρμόσουν εστιασμένες πολιτικές για τα μέλη τους. Η εξαφάνιση των Κέντρων Πρόληψης θεωρούμε ότι θα βάλει ταφόπλακα στον χώρο της πρόληψης και θεραπείας των εξαρτήσεων στις τοπικές κοινωνίες όπως τη γνωρίζουμε μέχρι σήμερα, ολοκληρώνοντας την καταστροφή που ξεκίνησε με τη δημιουργία του ΕΟΠΑΕ.

Σήμερα οφείλουμε να απαντήσουμε στην καταστροφή. Οφείλουμε να υπερασπιστούμε τα Κέντρα Πρόληψης και ταυτόχρονα να οραματιστούμε και να σχεδιάσουμε τις δημόσιες, αποκεντρωμένες και ολοκληρωμένες υπηρεσίες για την ψυχική υγεία και τις εξαρτήσεις που χρειάζεται η κοινωνία, στο πλαίσιο ενός νέου Εθνικού Συστήματος Υγείας.

Σε ανύποπτο χρόνο, έχουμε προτείνει τη θεσμοθέτηση ενός δημοκρατικά οργανωμένου κεντρικού συντονιστικού οργάνου (μια Εθνική Αρχή Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων) γύρω από το οποίο μπορούν να αναπτυχθούν περιφερειακά οργανωμένες δομές για την πρόληψη, τη θεραπεία και την κοινωνική επανένταξη των εξαρτημένων με πολυεπίπεδες συνέργειες με το ΕΣΥ. Διαφορετικά, το μέλλον μας έχει πολλή ξηρασία και φοβόμαστε ότι δεν θα υπάρχουν πια κοινοτικές δομές να μας δροσίσουν.

* Κοινωνικός επιστήμονας, σύμβουλος εξαρτήσεων
** Ψυχίατρος εξαρτήσεων