Υπάρχει ένα θεμελιώδες ψέμα που διαπερνά την ιστορία της ανθρωπότητας και εξακολουθεί να δηλητηριάζει τον 21ο αιώνα: ότι ο πόλεμος είναι, δήθεν, αναπόφευκτος. Οτι υπάρχουν «δίκαιοι» πόλεμοι, «αμυντικοί» πόλεμοι, «αναγκαίες» θυσίες. Πρόκειται για την πιο επικίνδυνη αυταπάτη που έχουμε αποδεχτεί. Και είναι ώρα να την αποδομήσουμε ριζικά.
Ας το πούμε καθαρά: κανένας πόλεμος δεν είναι ηθικός. Ούτε καν ο λεγόμενος αμυντικός. Διότι τη στιγμή που αποδέχεσαι τη βία ως μέσο επίλυσης διαφορών έχεις ήδη χάσει τον πυρήνα του πολιτισμού. Ο πόλεμος δεν είναι άμυνα· είναι αποτυχία. Αποτυχία πολιτικής, αποτυχία διπλωματίας, αποτυχία ανθρώπινης συνείδησης.
Μας λένε ότι «αν δεν αμυνθείς, θα αφανιστείς». Αλλά ποιος ορίζει αυτό το δίλημμα; Οι ίδιοι που επενδύουν δισεκατομμύρια στην πολεμική βιομηχανία. Οι ίδιοι που οικοδομούν οικονομίες πάνω στο αίμα. Οι ίδιοι που χρειάζονται τον φόβο για να επιβιώσουν πολιτικά και οικονομικά. Ο πόλεμος δεν είναι φυσικός νόμος – είναι κατασκευασμένο σύστημα συμφερόντων.
Στον 21ο αιώνα με την επιστήμη, την τεχνολογία και τη γνώση στο απόγειό τους συνεχίζουμε να συμπεριφερόμαστε σαν πρωτόγονοι. Μπορούμε να προσομοιώσουμε το κλίμα, να θεραπεύσουμε ασθένειες, να αναπτύξουμε τεχνητή νοημοσύνη – και ταυτόχρονα κατασκευάζουμε όπλα μαζικής καταστροφής με πρωτοφανή αποτελεσματικότητα. Αυτό δεν είναι πρόοδος. Είναι σχιζοφρένεια.
Ας είμαστε ειλικρινείς: η ζωή είναι μικρή. Δεν υπάρχει καμία αποδεδειγμένη μεταφυσική δικαιοσύνη που θα αποκαταστήσει τα εγκλήματα του πολέμου. Δεν υπάρχει θεϊκή ισορροπία που θα «δικαιώσει» τα θύματα. Υπάρχει μόνο αυτή η μία, μοναδική ανθρώπινη ζωή. Και εμείς τη θυσιάζουμε για σύνορα, σημαίες, θρησκείες, αγορές και γεωπολιτικά παιχνίδια.
Ποιος δίνει σε οποιονδήποτε το δικαίωμα να σκοτώνει έναν άλλο άνθρωπο; Με ποια λογική μετατρέπεται ο φόνος σε «καθήκον» όταν φοριέται μια στολή; Η ίδια πράξη που σε καιρό ειρήνης θεωρείται έγκλημα, στον πόλεμο βαφτίζεται ηρωισμός. Αυτό δεν είναι ηθική· είναι θεσμοθετημένη υποκρισία.
Και στο επίκεντρο όλων βρίσκεται η πολεμική βιομηχανία: ένα τεράστιο παγκόσμιο σύστημα που παράγει όπλα, αλλά κυρίως παράγει πολέμους. Δεν περιμένει τις συγκρούσεις – τις χρειάζεται. Τις καλλιεργεί. Τις συντηρεί. Γιατί χωρίς πόλεμο δεν υπάρχει αγορά. Και χωρίς αγορά δεν υπάρχει κέρδος. Η πολεμική βιομηχανία δεν περιμένει πολέμους – τους χρειάζεται για να υπάρχει.
Οι λαοί δεν έχουν τίποτα να κερδίσουν από τον πόλεμο. Οι λαοί χάνουν παιδιά, σπίτια, μέλλον. Οι μόνοι που κερδίζουν είναι εκείνοι που δεν πολεμούν ποτέ: οι οικονομικές και πολιτικές ελίτ που διαχειρίζονται τον φόβο ως εργαλείο εξουσίας.
Επομένως το ερώτημα δεν είναι αν ένας πόλεμος είναι δίκαιος ή άδικος. Το ερώτημα είναι βαθύτερο και πιο ριζοσπαστικό: γιατί αποδεχόμαστε ακόμη την ύπαρξη του πολέμου ως θεσμού;
Αν μιλάμε σοβαρά για πολιτισμό, τότε πρέπει να κάνουμε το επόμενο βήμα. Οπως κάποτε καταργήσαμε τη δουλεία, όπως θεσπίσαμε τα ανθρώπινα δικαιώματα, έτσι οφείλουμε να προχωρήσουμε στην ολοκληρωτική κατάργηση των στρατών και της πολεμικής βιομηχανίας. Αυτό δεν είναι ουτοπία. Είναι η μόνη ρεαλιστική επιλογή για την επιβίωση της ανθρωπότητας. Σε έναν κόσμο πυρηνικών όπλων η συνέχιση της στρατιωτικοποίησης δεν είναι άμυνα – είναι αυτοκτονία με καθυστέρηση. Η πραγματική ασφάλεια χτίζεται με συνεργασία, όχι με πυραύλους.
Η ασφάλεια δεν μπορεί να βασίζεται στην απειλή. Η πραγματική ασφάλεια οικοδομείται με συνεργασία, με διεθνείς θεσμούς που λειτουργούν, με οικονομική ισορροπία, με εκπαίδευση, με πολιτισμό. Οχι με πυραύλους και στρατούς.
Η μεγαλύτερη πρόκληση του 21ου αιώνα δεν είναι τεχνολογική. Είναι ηθική. Θα συνεχίσουμε να ζούμε σε έναν κόσμο όπου η βία θεωρείται αποδεκτό εργαλείο; Ή θα τολμήσουμε να πούμε ότι αυτός ο κύκλος πρέπει να τελειώσει; Ο πολιτισμός δεν συμβιβάζεται με τα όπλα.
Η απάντηση δεν μπορεί να είναι διστακτική. Δεν μπορεί να είναι συμβιβαστική. Ή πολιτισμός ή πόλεμος. Δεν γίνεται και τα δύο. Δεν υπάρχουν δίκαιοι πόλεμοι. Υπάρχουν μόνο νεκροί νέοι και κερδισμένοι που δεν πολεμούν ποτέ.
*Ομ. καθηγητής ΕΜΠ, πρ. πρύτανης, γ.γ. Ευρωπαϊκής Ενωσης Ομότιμων Καθηγητών
