Τα έμφυλα πρότυπα έχουν καθοριστική βαρύτητα και στη διεθνή πολιτική

Oι επιθετικές εκδηλώσεις αυτάρεσκου τσαμπουκά, η αίσθηση ότι «τον νόμο τον καθορίζω εγώ» αγνοώντας διεθνές δίκαιο και παρακάμπτοντας κάθε έννοια εθνικής κυριαρχίας, εκδηλώσεις που έχουν τραγικές συνέπειες σε ζωές και διαδρομές όπως και στη διεθνή ισορροπία, συνδέονται άμεσα με τον τρόπο που έχουμε επιλέξει να οργανώσουμε την έμφυλη διάσταση της κοινωνικής συμβίωσης. Ναι, το φύλο έχει άμεση σχέση με όλες τις μορφές επιθετικότητας, βίας, αυταρχισμού και κατεξουσίασης σε ιδιωτικό και δημόσιο χώρο.

Επιλέξαμε να αναγάγουμε το φύλο σε κοινωνική κατασκευή που λειτουργεί κανονιστικά, μας λέει, δηλαδή, πώς πρέπει να είμαστε, πώς να φερόμαστε, ακόμη και πώς να σκεφτόμαστε ανάλογα με το σε ποια θέση μας κατατάσσει στο δίπολο άνδρας / γυναίκα. Η κατάταξη αυτή όμως δομεί μια ιεραρχική σχέση, αφού όλες οι διχοτομίες στη δυτική σκέψη είναι ιεραρχικές, με αποτέλεσμα βασικός κορμός της κοινωνίας να είναι ένα σύστημα σχέσεων που λειτουργεί εξουσιαστικά και έτσι απαξιωτικά για τον μη ισχυρό πόλο. Κάτι που οδηγεί σε οριοθετημένους ρόλους και πρότυπα ζωής που συγκροτούν πλαίσια διαφορετικότητας κι έτσι διαμορφώνουν διαφορετική ηθική και κοσμοαντίληψη· με τα έμφυλα πρότυπα που προάγονται, να ωθούν τον έναν πόλο προς τη διαμόρφωση μιας δικαιωματικής αντίληψης περί της ικανοποίησης αναγκών και επιθυμιών του φορέα τους, εθίζοντας, παράλληλα, τους άνδρες σε στάσεις και συμπεριφορές ανταγωνισμού και επιδίωξης κυριάρχησης.

Διαχωρισμός, διάκριση, ιεράρχηση, κατεξουσίαση, όπου ρόλοι και συμπεριφορές διαχωρίζονται ρηγματωδώς, με το ανδρικό να παραπέμπει στη μαχητικότητα, στον δυναμισμό, στη διεκδικητικότητα, στη δύναμη, στη δικαιωματική επιβολή. Που στην ακραία τους μορφή, όταν τους επιτρέπεται, εκδηλώνονται με μορφές αυτοκρατορισμού, βίαιη κατεξουσίαση, παράκαμψη αναστολών και καταστροφή. Ο «ανδρισμός» είναι εγγενώς δυνητικά τοξικός, και σε ακατέργαστους ανθρώπους μπορεί να αποβεί ακόμη και εγκληματικός.

Πράγματι, η κοινωνία διαμορφώνει τα υποκείμενα που τη διαμορφώνουν. Και οι αυθαίρετες, αρπαχτικές, αυταρχικές, αντιδημοκρατικές, άκριτα συμφεροντολογικές (και πολιτικές) συμπεριφορές ανάγονται άμεσα στο παραδοσιακό ανδρικό πρότυπο. Οφείλουμε, συνεπώς, πολιτικά να στοχεύσουμε στην εξάλειψή του, αν επιδιώκουμε την προώθηση της ουσιαστικής δημοκρατικής συμβίωσης. Οχι, το ανδρικό πρότυπο δεν σχετίζεται με τη «φύση του ανθρώπου» –ξέρουμε πλέον ότι αυτή σε μεγάλο βαθμό διαμορφώνεται μέσω της κοινωνικοποίησης– ούτε η έμφυλη διχοτομία, όπως τη βιώνουμε, ανάγεται στη φύση, αφού γνωρίζουμε ότι αυτό που κυριαρχεί είναι μια κοινωνικά διαμορφωμένη αντίληψη του τι επιτάσσει η φύση. Και, ναι, υπάρχουν και κάποιες γυναίκες που υιοθετούν αυτό το πρότυπο πολιτικότητας. Αναμενόμενο, αφού αποτελεί το κυρίαρχο πρότυπο ισχύος που διαθέτουν σε συνθήκες ανδροκρατίας.

Οσο για τη βιολογία, γνωρίζουμε πλέον ότι το φύλο είναι φάσμα, όχι ριζική διπολικότητα, με την τελευταία, κοινωνικά νομιμοποιούμενη, να επιβάλλει αυθαίρετους κοινωνικούς κανόνες. Τα πάντα ιδεολογικά μάτια μας προβάλλουν στη φύση κοινωνικές υποθέσεις που είναι απόλυτα δυσλειτουργικές, έχοντας καταστροφικές συνέπειες και σε πλανητικό επίπεδο, κάτι που είναι φανερό πλέον. Είναι θεμιτή η υπόθεση, συνεπώς, ότι η διάρθρωση των έμφυλων σχέσεων αποτελεί σήμερα ένα από τα πιο σημαντικά κοινωνικοπολιτικά διακυβεύματα και αναδεικνύει τις πολιτικές με στόχο την κατάργηση των διαφοροποιημένων έμφυλων προτύπων, ως κεντρικό ζήτημα δημοκρατίας.

Φαίνεται δε ότι έχει δίκιο ο Κ. Τσουκαλάς λέγοντας ότι: «Η ευθύνη για τη συντήρηση του πλανήτη μοιάζει πλέον ασυμβίβαστη με την απρόσκοπτη αναπαραγωγή της κυρίαρχης τάξης πραγμάτων, όπως τουλάχιστον τη γνωρίζαμε». Αν όμως, όντως, το πλανητικό ζήτημα σήμερα είναι φλέγον και πάνω από ταξικές, πολιτικές και ιδεολογικές διακρίσεις, τότε σίγουρα καθοριστικό ρόλο στην αντιμετώπισή του έχει η αποδόμηση του φύλου όπως το διαμορφώσαμε. Φύλο που συμβάλλει στη διαμόρφωση μιας τυπολογίας επιθετικού, αρπακτικού ανδρισμού, αυταρχικότητας και επιβολής, η οποία συνδέεται οργανικά με πολιτικές εκφράσεις εγγενώς αντιδημοκρατικές, τις οποίες και εκτρέφει, ενώ νομιμοποιεί την κοινωνική ανισότητα με αναγωγή στη φυσική τάξη πραγμάτων, υπηρετώντας την επιδίωξη μεγιστοποίησης του κέρδους των λίγων.

Αλλά αφού το φύλο αποτελεί κοινωνική κατασκευή, εξουσιαστικό σύστημα σχέσεων το οποίο, λειτουργώντας κανονιστικά, συγκροτεί το υποκείμενο που υποτίθεται ότι εκφράζει, η κανονιστική λειτουργία του, ως κοινωνικά καθορισμένη, είναι εξ ορισμού μετατρέψιμη. Μπορεί να αλλάξει! Αρκεί να υπάρξει πολιτική βούληση αλλαγής και κατανόηση της αλλοτριωτικής λειτουργίας της διχοτομικής εννοιολόγησής του, που αντιφάσκει με τη δημοκρατία. Οι κοινωνικοπολιτικές δυνάμεις της συντήρησης του υπάρχοντος εμμονικά επαναφέρουν τη διχοτομία του φύλου στη δημόσια συζήτηση προς περαιτέρω νομιμοποίηση. Τη χρειάζονται.

Με τις δυνάμεις που στοχεύουν στην καταπολέμηση της πολυποίκιλης κοινωνικής ανισότητας να οφείλουν, αντίθετα, να κατανοήσουν σε βάθος τι είναι το φύλο και πώς λειτουργεί κοινωνικά, γιατί είναι εξ ορισμού ασύμβατο με τη δημοκρατική συνύπαρξη, έτσι όπως εννοιολογείται στο κυρίαρχο συλλογικό φαντασιακό, με στόχο να διαμορφώσουν κατάλληλα μέτρα πολιτικής για την αντιμετώπισή του. Κάτι που δεν ήταν ποτέ πιο επιτακτικά επίκαιρο από τώρα. Μάλιστα, στην παρούσα συγκυρία, που η δημοκρατία υφίσταται συνεχή πλήγματα και απόπειρες απονομιμοποίησης, ενώ προβάλλει παράλληλα σαφέστερα από ποτέ ως η μόνη ηθικά αποδεκτή μορφή κοινωνικής οργάνωσης, η επιδίωξη διαφορετικής διαχείρισης του φύλου συγκροτεί ουσιαστικό βήμα προς την κατεύθυνση τόσο της υπεράσπισης όσο και της εμβάθυνσης της δημοκρατίας.

Η σύγχρονη δημοκρατική θεωρία μας προκαλεί να αποδεχτούμε την (ριζοσπαστική) κατάργηση των προτύπων φύλου ως απαραίτητη προϋπόθεση εκδημοκρατισμού της κοινωνικής συμβίωσης, μια προϋπόθεση που μοιάζει να είναι σημαντική και ως συμβολή προς την κατεύθυνση της θεμελιώδους υπόθεσης της πλανητικής επιβίωσης.

*Ομότιμη καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης, ΕΚΠΑ