Υπάρχουν πόλεμοι που γεννιούνται από υπαρξιακές απειλές και υπάρχουν πόλεμοι που γεννιούνται από αλαζονεία και, φυσικά, από οικονομικά συμφέροντα και ιμπεριαλιστικές θεωρήσεις. Ο πόλεμος των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ κατά του Ιράν ανήκει, δυστυχώς, στη δεύτερη κατηγορία. Δεν προέκυψε από άμεση επίθεση, ούτε από αναπόφευκτη ανάγκη αυτοάμυνας. Είναι ένας πόλεμος που επιβλήθηκε στον κόσμο με αμφίβολες αιτιολογίες, με πολιτικές σκοπιμότητες και –το χειρότερο– με πλήρη περιφρόνηση για την ανθρώπινη ζωή.
Ακόμη και ο πρώην ύπατος εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Ενωσης για την εξωτερική πολιτική, Ζοζέπ Μπορέλ, μίλησε με σπάνια σαφήνεια: η στρατιωτική αυτή σύγκρουση είναι «παράνομη βάσει του διεθνούς δικαίου» και δεν δικαιολογείται από καμία άμεση απειλή. Η διαπίστωση αυτή είναι καταδικαστική. Διότι όταν ένας πόλεμος δεν είναι ούτε νόμιμος ούτε αναγκαίος, τότε είναι απλώς ένας πόλεμος επιλογής. Και στους πολέμους επιλογής οι νεκροί δεν είναι «παράπλευρες απώλειες». Είναι θύματα πολιτικής αλαζονείας.
Στο μεταξύ, στην Ουάσινγκτον, ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών Ντόναλντ Tραμπ εμφανίζεται να αντιμετωπίζει την κρίση σχεδόν σαν γεωπολιτικό θέαμα, καυχώμενος ότι οι ενεργειακές αναταράξεις ωφελούν τις ΗΠΑ επειδή είναι εξαγωγείς πετρελαίου. Σαν να πρόκειται για χρηματιστηριακή ευκαιρία και όχι για πόλεμο όπου χάνονται ανθρώπινες ζωές. Αυτό το κυνικό πνεύμα είναι ίσως το πιο σκοτεινό στοιχείο της υπόθεσης. Διότι πίσω από τους γεωπολιτικούς υπολογισμούς και τα στρατηγικά παιχνίδια κρύβεται μια τραγική πραγματικότητα: άνθρωποι πεθαίνουν χωρίς λόγο.
Πεθαίνουν στρατιώτες που δεν αποφάσισαν ποτέ τον πόλεμο. Πεθαίνουν άμαχοι που δεν είχαν καμία σχέση με τις γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις. Πεθαίνουν νέοι άνθρωποι που θα μπορούσαν να ζήσουν, να δημιουργήσουν, να εργαστούν. Και όλα αυτά στο όνομα μιας «στρατηγικής» που δεν πείθει κανέναν.
Απέναντι σε αυτήν την πραγματικότητα, η στάση της Ευρωπαϊκής Ενωσης είναι απογοητευτική. Η Ευρώπη, η οποία συχνά αυτοπαρουσιάζεται ως υπερασπιστής του διεθνούς δικαίου, εμφανίζεται διστακτική όταν οι παραβιάσεις προέρχονται από συμμάχους της.
Ο Μπορέλ δεν δίστασε να καταγγείλει και αυτήν τη σιωπή. Στρέφοντας τα πυρά του προς την πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, υποστήριξε ότι υπερβαίνει τις αρμοδιότητές της επιχειρώντας να ασκήσει εξωτερική πολιτική, ενώ ταυτόχρονα υιοθετεί μια στάση που ευθυγραμμίζεται υπερβολικά με την πολιτική της Ουάσινγκτον.
Η κατηγορία αυτή είναι βαριά. Αλλά είναι δύσκολο να αγνοηθεί. Διότι όταν η Ευρώπη μιλά με σκληρή γλώσσα για τις παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου από τη Ρωσία αλλά αποφεύγει να χρησιμοποιήσει την ίδια γλώσσα όταν οι παραβιάσεις προέρχονται από τις Ηνωμένες Πολιτείες ή από άλλους συμμάχους, τότε δημιουργείται μια επικίνδυνη αντίφαση. Οι κανόνες είτε ισχύουν για όλους είτε δεν ισχύουν για κανέναν. Η επιλεκτική εφαρμογή τους δεν είναι διεθνές δίκαιο. Είναι πολιτική υποκρισία.
Ο Μπορέλ κάλεσε τη διάδοχό του, Kάγια Κάλας, να καταδικάζει με την ίδια σαφήνεια όλες τις παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου – είτε αυτές προέρχονται από τη Ρωσία είτε από το Ισραήλ είτε από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Διαφορετικά, προειδοποίησε, η αξιοπιστία της Ευρώπης θα υπονομευθεί ανεπανόρθωτα. Και πράγματι, η αξιοπιστία αυτή βρίσκεται ήδη σε δοκιμασία. Διότι η Ευρώπη δεν μπορεί να μιλά για ειρήνη όταν ανέχεται έναν αχρείαστο πόλεμο. Δεν μπορεί να επικαλείται τις ανθρωπιστικές αξίες όταν χιλιάδες ζωές χάνονται σε συγκρούσεις που θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί.
Η Ιστορία έχει δείξει ότι οι πόλεμοι που ξεκινούν χωρίς πραγματική ανάγκη καταλήγουν σχεδόν πάντα σε τραγωδίες χωρίς νικητές. Αφήνουν πίσω τους κατεστραμμένες πόλεις, διαλυμένες κοινωνίες και γενιές ανθρώπων σημαδεμένων από τη βία, που λογικά θα την ανταποδώσουν μετά.
Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι μόνο γεωπολιτικό. Είναι βαθιά ηθικό. Πόσες ακόμη ζωές πρέπει να χαθούν για να παραδεχθούν οι ηγέτες ότι ο δρόμος της στρατιωτικής κλιμάκωσης οδηγεί μόνο σε περισσότερη καταστροφή; Πόσο ακόμη θα ανεχόμαστε μια διεθνή πολιτική όπου οι αποφάσεις λαμβάνονται σε αίθουσες εξουσίας αλλά το τίμημα πληρώνεται στα πεδία των μαχών;
Η Ευρώπη, αν θέλει να διατηρήσει την ιστορική της αξιοπρέπεια, οφείλει να μιλήσει καθαρά. Να καταγγείλει έναν πόλεμο που δεν έχει ούτε νομική ούτε ηθική νομιμοποίηση. Να υπερασπιστεί το διεθνές δίκαιο όχι επιλεκτικά αλλά καθολικά.
Διότι κάθε φορά που ένας πόλεμος διεξάγεται χωρίς λόγο, κάθε φορά που ανθρώπινες ζωές χάνονται για λόγους ισχύος ή εντυπώσεων, η ανθρωπότητα κάνει ακόμη ένα βήμα προς τα πίσω.
Και κανένα γεωπολιτικό συμφέρον δεν μπορεί να δικαιολογήσει αυτήν την οπισθοδρόμηση.
* Oμότ. καθηγητής ΕΜΠ, πρ. πρύτανης, γ.γ. Ευρωπαϊκής Ενωσης Ομότιμων Καθηγητών
