Η συζήτηση για τους Ρομά στην Ελλάδα γίνεται συχνά σε επίπεδο σχεδίων, στρατηγικών και γενικών διακηρύξεων. Πιο σπάνια γίνεται εκεί όπου κρίνεται πραγματικά η κοινωνική πολιτική: στην καθημερινή πράξη της τοπικής αυτοδιοίκησης. Εκεί όπου τα σχέδια είτε μεταφράζονται σε νερό, στέγη, σχολείο και υγεία είτε μένουν απλώς στα χαρτιά. Κι αν κάτι λείπει διαχρονικά από την πολιτική για τους Ρομά, δεν είναι οι διακηρύξεις, αλλά η σοβαρή, συνεκτική και τοπικά προσαρμοσμένη δράση που ξεκινά από τις πραγματικές ανάγκες των ανθρώπων και όχι από σχήματα που λειτουργούν στα χαρτιά αλλά όχι στη ζωή των ανθρώπων.
Η περίπτωση του Δήμου Κύμης–Αλιβερίου είναι χαρακτηριστική. Ο Δήμος έθεσε σε διαβούλευση Τοπικό Σχέδιο Δράσης για τους Ρομά, στο πλαίσιο της εθνικής στρατηγικής. Η πρωτοβουλία αυτή είναι θεσμικά σωστή και αναγκαία. Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, δεν είναι αν το σχέδιο είναι θεσμικά ορθό, αλλά αν αρκεί για να αλλάξει ουσιαστικά την καθημερινότητα των Ρομά συνδημοτών μας. Τα διαθέσιμα δεδομένα δείχνουν ότι δεν αρκεί.
Οι Ρομά συγκαταλέγονται στις πλέον κοινωνικά αποκλεισμένες πληθυσμιακές ομάδες στην Ευρώπη. Στην Ελλάδα, σύμφωνα με ευρωπαϊκές και εθνικές έρευνες, η συντριπτική πλειονότητα ζει κάτω από το όριο της φτώχειας, με σοβαρές στερήσεις στη στέγαση, στην εκπαίδευση και στην υγεία. Τα ποσοστά σχολικής διαρροής είναι από τα υψηλότερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ η πρόσβαση στην εργασία – ιδίως για τις γυναίκες Ρομά – παραμένει εξαιρετικά περιορισμένη. Η εικόνα αυτή δεν οφείλεται σε άλλη κουλτούρα ή άλλο τρόπο ζωής, όπως συχνά αφήνεται να εννοηθεί, αλλά σε συστημικές διακρίσεις, χρόνια έλλειψη υποδομών και πολιτικές που σπάνια σχεδιάστηκαν σοβαρά και σχεδόν ποτέ δεν εφαρμόστηκαν με συνέπεια σε τοπικό επίπεδο.
Στον Δήμο Κύμης–Αλιβερίου, οι Ρομά ζουν σε συγκεκριμένους οικισμούς, με πιο χαρακτηριστική περίπτωση τον Δύστο, αντιμετωπίζοντας προβλήματα που επαναλαμβάνονται εδώ και χρόνια: ακατάλληλη στέγαση, ελλιπείς υποδομές ύδρευσης και αποχέτευσης, απομάκρυνση των παιδιών από το σχολείο, ανεργία και πρόσβαση στην υγεία μόνο αποσπασματικά. Το Τοπικό Σχέδιο Δράσης που τέθηκε σε διαβούλευση καταγράφει αρκετά από αυτά τα ζητήματα. Εδώ, όμως, εντοπίζεται και το βασικό του πρόβλημα: η καταγραφή από μόνη της δεν συνιστά πολιτική.
Το σχέδιο παραμένει σε μεγάλο βαθμό ένα διοικητικό κείμενο συμμόρφωσης με την εθνική στρατηγική. Δεν ιεραρχεί προτεραιότητες, δεν δεσμεύεται σε συγκεκριμένα χρονοδιαγράμματα και δεν απαντά στο κρίσιμο ερώτημα τι αλλάζει πρώτο και πότε. Όταν όλα παρουσιάζονται ως εξίσου σημαντικά, στην πράξη τίποτα δεν αντιμετωπίζεται ως επείγον. Και όταν όλα είναι προτεραιότητα, τελικά τίποτα δεν είναι.
Στην κοινωνική πολιτική, όμως, η ιεράρχηση είναι αναγκαία. Δεν μπορεί να μιλά κανείς για ένταξη στην εκπαίδευση όταν υπάρχουν σπίτια χωρίς νερό και ρεύμα. Δεν μπορεί να απαιτεί σχολική φοίτηση όταν οι συνθήκες διαβίωσης δεν επιτρέπουν ούτε στοιχειώδη υγιεινή. Οι διεθνείς έρευνες είναι σαφείς: η στέγη και οι βασικές υποδομές προηγούνται όλων. Η απουσία τους αναπαράγει τον αποκλεισμό σε όλα τα άλλα πεδία. Παρ’ όλα αυτά, στο τοπικό σχέδιο δεν τίθενται ως απόλυτη προτεραιότητα, αλλά αντιμετωπίζονται ως μία ακόμη δράση ανάμεσα σε πολλές.
Ανάλογη είναι η εικόνα στο πεδίο της εκπαίδευσης. Το σχέδιο αναγνωρίζει το πρόβλημα της σχολικής διαρροής, χωρίς όμως να προτείνει μηχανισμούς ουσιαστικής παρέμβασης. Η εμπειρία από την Ελλάδα και την Ευρώπη δείχνει ότι η απλή εγγραφή στο σχολείο δεν αρκεί. Απαιτούνται μεταφορά των μαθητών και μαθητριών, ενισχυτική διδασκαλία, σχολικοί διαμεσολαβητές από την ίδια την κοινότητα των Ρομά και σταθερή σύνδεση σχολείου και οικογένειας. Χωρίς αυτά, η υποχρεωτική εκπαίδευση παραμένει κενό γράμμα.
Στα ζητήματα υγείας και εξαρτήσεων, το τοπικό σχέδιο εμφανίζεται ασαφές ως προς την κατεύθυνσή του. Δεν αποσαφηνίζει αν η προσέγγιση είναι κοινωνική ή κυρίως κατασταλτική. Η διεθνής εμπειρία, ωστόσο, είναι ξεκάθαρη: η αστυνόμευση χωρίς πρόληψη και υπηρεσίες υγείας δεν λύνει προβλήματα, απλώς τα μεταθέτει. Κινητές μονάδες υγείας, εμβολιασμοί, προγεννητικός έλεγχος και υποστήριξη σε ζητήματα ουσιών αποτελούν βασικά εργαλεία κοινωνικής ένταξης και όχι συμπληρωματικές δράσεις.
Ίσως το σοβαρότερο έλλειμμα του τοπικού σχεδίου είναι η απουσία θεσμοθετημένης συμμετοχής των ίδιων των Ρομά. Η διαβούλευση είναι απαραίτητη, αλλά δεν αρκεί.
Χωρίς μόνιμους μηχανισμούς συμμετοχής, το σχέδιο παραμένει «για τους Ρομά χωρίς τους Ρομά». Επιτροπές με εκπροσώπους της κοινότητας, δημόσια παρακολούθηση της υλοποίησης και λογοδοσία δεν είναι πολυτέλειες, αλλά προϋποθέσεις επιτυχίας.
Ένα πραγματικά ουσιαστικό τοπικό σχέδιο δράσης για τους Ρομά στον Δήμο Κύμης–Αλιβερίου θα έπρεπε να ξεκινά από τα αυτονόητα: νερό, ρεύμα, αξιοπρεπή στέγη. Να συνεχίζει με εκπαίδευση με στήριξη, υγεία με πρόληψη και εργασία με δικαιώματα. Και να ολοκληρώνεται με συμμετοχή, διαφάνεια και ενεργή καταπολέμηση των διακρίσεων. Όχι ως ευχολόγιο, αλλά ως πολιτική δέσμευση.
Η κοινωνική ένταξη των Ρομά δεν είναι ζήτημα ειδικής διαχείρισης ούτε θέμα καλών προθέσεων. Είναι πεδίο όπου δοκιμάζεται αν η τοπική πολιτική μπορεί να περάσει από τα σχέδια στην πράξη. Όσο οι πιο αποκλεισμένοι πολίτες παραμένουν στο περιθώριο, κανένα τοπικό σχέδιο – όσο καλογραμμένο κι αν είναι – δεν μπορεί να θεωρηθεί επιτυχημένο. Ο Δήμος Κύμης–Αλιβερίου έχει μπροστά του την ευκαιρία να αποδείξει ότι η τοπική αυτοδιοίκηση μπορεί να παράγει πραγματική κοινωνική πολιτική: όχι με περισσότερα κείμενα, αλλά με καθαρές επιλογές που μετατρέπουν τα σχέδια σε πράξη και αλλάζουν την καθημερινή ζωή. Αυτό είναι το πραγματικό διακύβευμα.
*Δημοτική Σύμβουλος Κύμης–Αλιβερίου
