Παραφράζω τον τίτλο του βιβλίου του Erich Fromm (1900-1980) «Ο φόβος μπροστά στην ελευθερία» (1941). Και υποστηρίζω ότι, όπως τότε η Ευρώπη απαρνήθηκε την ελευθερία ως πολιτική συνθήκη της ανθρώπινης ζωής και βυθίστηκε στα σκοτάδια του φασισμού, έτσι και στις μέρες μας η πλανητική ανθρωπότητα σε μια κρίσιμη ιστορική συγκυρία (εννοώ τη διετία 2026-2027) καλείται να υπερασπιστεί τη δημοκρατία ως την κατεξοχήν ανθρώπινη πολιτική μορφή ζωής. Ο γκρεμός και η άβυσσος βρίσκονται μπροστά μας!
Τα τελευταία χρόνια διεξάγεται μια θεσμική σύγκρουση ανάμεσα στη δημοκρατία και την απολυταρχία. Και φτάσαμε σε μια κομβική ιστορική καμπή, στην οποία η πολιτική μορφή ζωής που θεμελιώνεται στη δημοκρατία θα αποδείξει τις αντοχές της. Δεν αναφερόμαστε σε εξωτερικές επιθέσεις που δέχεται το πολιτικό σύστημα της δημοκρατίας. Κατά τη διετία 2026-2027 κρίνεται το ιστορικό μέλλον της δημοκρατίας σε πλανητικό επίπεδο. Και αυτό γιατί στις τρεις μεγάλες δημοκρατίες του πλανήτη μας, στις ΗΠΑ, στη Γερμανία και τη Γαλλία, διενεργούνται εκλογικές αναμετρήσεις ανάμεσα στις δημοκρατικές δυνάμεις και τις δυνάμεις του ολοκληρωτισμού. Τον Σεπτέμβριο του 2026 στο ομόσπονδο κράτος της Γερμανίας Σαξονία-Ανχαλτ πιθανολογείται η κοινοβουλευτική επικράτηση του νεο-φασιστικού κόμματος Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD). Τον Νοέμβριο του 2026 θα κριθεί στο κοινοβουλευτικό επίπεδο η αναμέτρηση ανάμεσα στους Δημοκρατικούς και τον Τραμπ όχι ως εκφραστή του ρεπουμπλικανικού πνεύματος, αλλά ως εκπροσώπου της ολοκληρωτικής ιδεολογίας MAGA. Πρόκειται για τις λεγόμενες «ενδιάμεσες εκλογές». Και τον Απρίλιο του 2027 διεξάγεται η εκλογική διαδικασία για την ανάδειξη του νέου προέδρου στη Γαλλία. Και εδώ ο ορίζοντας της δημοκρατίας έχει αρχίσει να σκοτεινιάζει.
Εάν έτσι έχουν τα πολιτικά πράγματα όπως εδώ προσπαθώ να τα εκθέσω, τότε το θεμελιώδες ερώτημα είναι ένα και μοναδικό: Εμείς όλοι οι πολίτες της πλανητικής σύγχρονης δημοκρατίας πώς μπορούμε να επεξεργαστούμε ένα ιδεολογικο-πολιτικό πρόγραμμα για την υπεράσπιση της δημοκρατίας; Εάν όλοι μας, είτε ως Ευρωπαίοι πολίτες, είτε ως δημοκράτες σε ολόκληρο τον πλανήτη κατανοήσουμε ότι η ιστορική τύχη της δημοκρατίας βρίσκεται στα χέρια μας, τότε πολλά μπορούμε να κάνουμε! Μπορεί η Ευρωπαϊκή Ενωση (Ε.Ε.) να μην κατάφερε μέχρι σήμερα να αυτοθεσμισθεί ως «πολιτική ένωση», η ίδια όμως η Ευρώπη είναι πολιτικός κληρονόμος κοινωνικών και πολιτικών αγώνων για την υπεράσπιση των αξιών του Διαφωτισμού (ελευθερία, ισότητα, δικαιοσύνη, δημοκρατία κ.λπ.). Επειτα αυτές οι αξίες εδώ και δύο αιώνες έγιναν πολιτικές κατακτήσεις, οι οποίες ανήκουν σε εμάς, τους πολίτες και τους αγωνιστές. Ανήκουν στις επόμενες γενιές! Δεν μπορούμε να τις «πετάξουμε» στα σκουπίδια της Ιστορίας!
Τι μπορούμε λοιπόν να κάνουμε μέσα σ’ αυτή τη διετία; Πρώτα πρώτα να κατανοήσουμε ότι η απειλή κατά της δημοκρατίας σ’ αυτή τη συγκυρία δεν προέρχεται από έναν εξωτερικό παράγοντα (είτε αυτός είναι ο στρατός, είτε κάποιες ισχυρές οικονομικώς κοινωνικές ομάδες). Η δημοκρατία μας κινδυνεύει από τις αποφάσεις και τις πράξεις τις δικές μας. «Πρώτη αρχή» της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας είναι, ως γνωστόν, η «λαϊκή κυριαρχία». Πολλοί συνάδελφοι στη θεωρία μπορεί να υποστηρίζουν ότι σ’ αυτή την περίπτωση έχουμε να κάνουμε με ένα θεοκρατικό κατάλοιπο και να μιλάνε για μια «κατηγορία» της πολιτικής θεολογίας, αλλά δυστυχώς ή ευτυχώς ο «λαός» είναι το θεμέλιο της δημοκρατικής πολιτικής μορφής ζωής. Ισχυρίζομαι λοιπόν ότι «εμείς, ο λαός» σ’ αυτή τη συγκυρία επωμιζόμαστε μια ιστορική αποστολή (Aufgabe), να «σώσουμε τη δημοκρατία». Ταυτόχρονα θα «κατασκευάσουμε» ένα νέο δημιουργικό πολιτικό υποκείμενο, το οποίο θα έχει αποκτήσει συνείδηση, ότι η δημοκρατία ως πολιτική μορφή ζωής είναι δικό του δημιούργημα.
Με άλλα λόγια, η ιστορική συγκυρία της επόμενης διετίας προσφέρεται ως στιγμή (Moment) επαναπροσδιορισμού της δημοκρατίας, αλλά ταυτόχρονα ως διαδικασία αυτοκαταστροφής της δημοκρατίας. Η πολιτική διακυβέρνηση μέσω της δημοκρατίας θεμελιώνεται σε μια ασταθή πραγματολογική βάση, στο πλήθος, στη μάζα, στον πληθυσμό, και οι «μαθησιακές διαδικασίες» γένεσης και λειτουργίας της δημοκρατίας συνδέονται άρρηκτα με τη «μετατροπή» του πλήθους σε συνταγματικό «λαό».
Ως σύνοψη όλων όσα αναπτύσσω μπορούν να διατυπωθούν τα εξής δύο σημεία: πρώτον, ο αγώνας για την υπεράσπιση της δημοκρατίας κατά την επόμενη διετία θα είναι πολιτικο-κοινωνικός αγώνας και τα αποτελέσματά του θα κριθούν όχι στο επίπεδο της τυπικής λειτουργίας του κοινοβουλευτισμού, αλλά προ πάντων στον συνειδησιακό μετασχηματισμό του πλήθους (ως θεμελίου της δημοκρατίας) σε πολιτικό υποκείμενο νέου τύπου! Το δεύτερο σημείο αναφέρεται σ’ αυτόν τον μετασχηματισμό: η διάσωση της δημοκρατίας εξαρτάται από εμάς τους ίδιους τους πολίτες που αποφασίζουν και πράττουν με την αριστοτελική φρόνηση. Η δημοκρατία είναι υπόθεση της ίδιας της ζωής μας και δεν έχουμε παρά μόνο μία αποστολή: για να ζήσουμε ανθρώπινα σ’ αυτόν τον κόσμο, οφείλουμε να υπερασπιστούμε τη δημοκρατία. Στο τέλος της επόμενης διετίας θα κάνουμε τον πολιτικό απολογισμό μας. Δημοκράτες όλου του κόσμου ενωθείτε!
*Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας
