Δόγμα Μονρόε: από την Ελληνική Επανάσταση στον Τραμπ

Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι η στρατιωτική επιχείρηση των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα και η απαγωγή του Μαδούρο και της συζύγου του αποτελούν κατάφωρη παράβαση του διεθνούς δικαίου. Η δικτατορική φύση ενός καθεστώτος δεν δικαιολογεί μονομερείς στρατιωτικές ενέργειες και παραβιάσεις της εθνικής ανεξαρτησίας ενός κράτους, κατά παράκαμψη όλων των διαδικασιών που προβλέπουν οι κανόνες του διεθνούς δικαίου. Προφανώς επίσης δεν αλλάζει τίποτε στις διαπιστώσεις αυτές η επίκληση, εκ μέρους του Τραμπ, του δόγματος Μονρόε. Ποιο είναι όμως το περιεχόμενο αυτού του δόγματος, πότε διατυπώθηκε, ποια η σχέση του με την Ελληνική Επανάσταση του 1821 και τι εξυπηρετεί σήμερα;

Το δόγμα Μονρόε πήρε το όνομά του από τον τότε πρόεδρο των ΗΠΑ, Τζέιμς Μονρόε, ο οποίος το διατύπωσε τον Δεκέμβριο του 1823, αν και συντάκτης του φέρεται ο τότε υπουργός Εξωτερικών Τζον Κουίνσι Ανταμς. Σύμφωνα με το δόγμα αυτό, οι ευρωπαϊκές δυνάμεις δεν πρέπει να παρεμβαίνουν σε θέματα του δυτικού ημισφαιρίου και να προσπαθούν να επιβάλλουν αποικιοκρατικά καθεστώτα ή μοναρχίες στην αμερικανική ήπειρο, σε περίπτωση δε που έπρατταν κάτι τέτοιο, θα θεωρούνταν εχθρική ενέργεια. Υπόβαθρο της θέσης αυτής ήταν η αποτροπή εγκαθίδρυσης «προτεκτοράτων» από τις μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις στα νέα ανεξάρτητα κράτη που δημιουργούνταν τότε στην Αμερική, όπως επίσης και ο περιορισμός της οικονομικής διείσδυσης της Ρωσίας στην αμερικανική ήπειρο.

Το δόγμα Μονρόε αποτελεί μια από τις πρώτες προσπάθειες δημιουργίας αυτού που σήμερα ονομάζουμε «ζώνες επιρροής». Οταν όμως διεκδικείς για τον εαυτό σου μια αποκλειστική σφαίρα επιρροής, θα πρέπει να παραχωρήσεις και μια αντίστοιχη στις άλλες μεγάλες δυνάμεις.

Ετσι, αναγκαίο παρακολούθημα του δόγματος Μονρόε ήταν ότι και οι ΗΠΑ δεν θα παρενέβαιναν στην ευρωπαϊκή ήπειρο, εκτός εάν αυτό επιβαλλόταν από τα ζωτικά τους συμφέροντα. «Θύμα» αυτής της κατάστασης υπήρξε η Ελληνική Επανάσταση του 1821. Με βάση το δόγμα της μη ανάμιξης στις ευρωπαϊκές υποθέσεις, οι ΗΠΑ περιορίστηκαν κατά βάση σε ορισμένες δηλώσεις συμπάθειας προς τον ελληνικό Αγώνα, χωρίς να αναλάβουν στρατιωτική δράση και χωρίς να αναγνωρίσουν επίσημα την ελληνική ανεξαρτησία. Και όλα αυτά παρά το σημαντικό φιλελληνικό ρεύμα, το οποίο είχε αναπτυχθεί τότε στις ΗΠΑ και έχει μείνει στην ιστορία με την ονομασία «Greek Fire». Πριν από λίγα χρόνια εκδόθηκε και μια πολύ ενδιαφέρουσα μονογραφία ακριβώς για το θέμα αυτό (Aristotle Tziampiris, «The Monroe Doctrine and the Greek Revolution», Springer, 2023).

Εκτοτε πέρασαν διακόσια χρόνια και το δόγμα Μονρόε χρησιμοποιήθηκε από τις ΗΠΑ για να δικαιολογήσει αυτό ακριβώς που συνέβη πρόσφατα στη Βενεζουέλα, δηλαδή τις μονομερείς παρεμβάσεις των ΗΠΑ στην Αμερική. Εξαιρετικό ενδιαφέρον και συνάμα «προφητικό» περιεχόμενο παρουσιάζει ένα πρόσφατο βιβλίο των Noam Chomsky και Nathan Robinson με τον τίτλο «The Myth of American Idealism. How US Foreign Policy Endangers the World» (Penguin, 2024). Εκεί οι δύο συγγραφείς (σελ. 266 επ.) αναφέρονται στα σκληρά οικονομικά μέτρα, τα οποία έλαβαν οι ΗΠΑ εναντίον της Βενεζουέλας με αποτέλεσμα την αύξηση της θνησιμότητας στη χώρα αυτή. Τα μέτρα αυτά έπληξαν ιδίως τους πιο φτωχούς κατοίκους της Βενεζουέλας και, σύμφωνα με μια έρευνα των Mark Weisbrot και Jeffrey Sachs, αποτελούν απαγορευμένα από το διεθνές δίκαιο «συλλογικά αντίποινα» που ευθύνονται για τον θάνατο περίπου σαράντα χιλιάδων κατοίκων σε μια περίοδο δύο ετών.

Η πρόσφατη επιχείρηση στη Βενεζουέλα δεν ήταν πάντως «κεραυνός εν αιθρία». Οι Noam Chomsky και Nathan Robinson στο πιο πάνω βιβλίο τους αναφέρονται και στα απομνημονεύματα του τέως υπουργού Εξωτερικών των ΗΠΑ στην πρώτη διακυβέρνηση Τραμπ, Μάικ Πομπέο. Εκεί ο τελευταίος, αναφερόμενος στη Βενεζουέλα, ομολογεί ότι οι ΗΠΑ δεν θα μπορούσαν να ανεχτούν μια χώρα «κοντά στη Φλόριντα» που θα έστρωνε το χαλί στη Ρωσία και στο Ιράν και ότι κάτι τέτοιο θα συνιστούσε παραβίαση του δόγματος Μονρόε στον εικοστό πρώτο αιώνα. Επίσης αναφέρει ότι υπήρξε σκέψη για στρατιωτική επέμβαση στη Βενεζουέλα, αλλά τελικά πρυτάνευσαν άλλες σκέψεις. Οχι για λόγους σεβασμού στο διεθνές δίκαιο, αλλά γιατί θεωρήθηκε ότι η πτώση του καθεστώτος στη Βενεζουέλα θα επιτυγχανόταν με άλλα μέσα, όπως με το να μην μπορεί η Βενεζουέλα να εξάγει πετρέλαιο.

Τελικά δεν έχουν αλλάξει πολλά πράγματα από το 1934, όταν ο Αλέξανδρος Σβώλος στις παραδόσεις του Συνταγματικού Δικαίου σημείωνε ότι οι κανόνες και οι αυτοπεριορισμοί του διεθνούς δικαίου «θα τηρούνται υποχρεωτικώς μεν υπό των ασθενεστέρων, προαιρετικώς δε υπό των ισχυροτέρων κρατών».

*Καθηγητής Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ