Ο αντι-φιλελεύθερος δεσποτισμός του Τραμπ

Ας υποθέσουμε ότι το Δόγμα Τραμπ, όπως δημοσιοποιήθηκε τον Δεκέμβριο του 2025 στο έγγραφο «Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας των ΗΠΑ», είναι μια συνδυασμένη προσέγγιση για τον κόσμο που -με τα λόγια του- «… μπορεί να εξελιχθεί σ’ έναν ενάρετο κύκλο, καθώς η ισχυρή αμερικανική αποτροπή θα δημιουργεί χώρο για πιο πειθαρχημένη οικονομική δράση, ενώ η πιο πειθαρχημένη οικονομική δράση θα αυξάνει τους αμερικανικούς πόρους για τη διατήρηση της αποτρεπτικής ισχύος των ΗΠΑ σε μακροπρόθεσμο ορίζοντα». Ανοίγει πράγματι «ενάρετο κύκλο»; Η απάντηση είναι όχι! Είναι ένα φίδι που τρώει την ουρά του. Ανοίγει έναν «φαύλο κύκλο» που απορρίπτει (α) συλλήβδην τον μεταπολεμικό κόσμο, (β) τον πολυπολικό κόσμο μετά το 1990 και (γ) καθιερώνει το «Πρώτα η Αμερική» ως μάντρα μηδενικού αθροίσματος.

Η Μέρκελ είχε δίκαιο στις εκτιμήσεις της: ο πρόεδρος Τραμπ «κρίνει τα πάντα από την οπτική του κτηματομεσίτη», αντιλαμβάνεται τις διεθνείς σχέσεις αποκλειστικά ως συναλλαγές, τα κράτη σαν επιχειρήσεις, τους ηγέτες σαν «deal-makers», χωρίς να δείχνει ιδιαίτερο σεβασμό σε κανόνες και πολυμερείς δεσμεύσεις. Εσφαλε ως προς τούτο: η Μέρκελ εκτίμησε ότι η έλευση του Τραμπ θα ήταν καταλύτης για την ευρωπαϊκή στρατηγική αφύπνιση. Κάτι τέτοιο προσώρας δεν υπάρχει.

Ας δούμε την αντίληψη του Τραμπ για την Ευρώπη: «Η Ε.Ε. δημιουργήθηκε για να εκμεταλλεύεται τις ΗΠΑ». Στο ιδεολογικό επίπεδο, ο Τραμπ καταθέτει ένα συντηρητικό – εθνικιστικό – ρεαλιστικό πλαίσιο διεθνών σχέσεων με κύρια χαρακτηριστικά: (α) την ισχύ των όπλων. Εδώ η Ευρώπη αξιολογείται κυρίως ως στρατηγικός παράγοντας (άμυνα, στρατός, οικονομία, σταθερότητα, αγορά) και όχι ως κανονιστική/φιλελεύθερη δύναμη· (β) τον αντι-φιλελεύθερο παγκόσμιο δεσποτισμό. Η Ευρώπη πρέπει να διορθωθεί. Απορρίπτει την ιδέα ότι υπερεθνικοί θεσμοί (η Ε.Ε., κανόνες, ρυθμίσεις, πολυμέρειες κ.λπ.) οδηγούν στην πρόοδο. Οταν λ.χ. ο Τραμπ λέει ότι «Θέλουμε να υποστηρίξουμε τους Ευρωπαίους συμμάχους μας στη διατήρηση της ελευθερίας και της ασφάλειας, αποκαθιστώντας παράλληλα την πολιτισμική αυτοπεποίθηση και τη δυτική ταυτότητα της Ευρώπης…», αφενός εκφράζει τον αμερικανικό πατερναλισμό και, αφετέρου, αντιμετωπίζει την Ευρώπη όχι ως εταίρο, αλλά ως ασθενή, ως ξεστρατισμένο σύμμαχο, που θέλει καθοδήγηση για να αλλάξει πορεία. Εδώ, αυτοπροτείνεται ως εξωτερικός νάρθηκας/διορθωτής της εσφαλμένης πορείας της Ευρώπης.

Πέραν της ασύμμετρης σχέσης του με τον κόσμο, και πέραν του «φιλικού» τόνου του Τραμπ για την Ευρώπη, η σχέση που σκιαγραφείται είναι στρατηγική μόνο ως προς την ευθυγράμμιση με τα συμφέροντα των ΗΠΑ. Είναι κυρίως κανονιστική και πολιτισμική: οι ΗΠΑ είναι ο ώριμος ηγεμόνας και η Ευρώπη είναι κουρασμένη, χωρίς αυτοπεποίθηση, δημογραφικά φθίνουσα, πολιτικά και πολιτισμικά αποπροσανατολισμένη που καλείται, απλά, να ευθυγραμμιστεί με τις αξιώσεις Τραμπ. Προφανώς, ο Τραμπ επικαλείται τη «δημοκρατία» (άλλωστε, ποιος δεν το κάνει;), αλλά στηρίζει κυβερνήσεις και «πατριωτικά κόμματα» που συχνά αμφισβητούν τις ποιότητες της φιλελεύθερης δημοκρατίας, τους ανεξάρτητους θεσμούς, την ελευθερία των ΜΜΕ, τα συνταγματικά αντίβαρα, τη δικαιοσύνη και, κυρίως, τις υπερεθνικές δεσμεύσεις.

Ο Τραμπ θέλει αντι-πολιτική, πολιτισμικό ερμητισμό, πολιτική των ταυτοτήτων· θέλει εθνοκεντρισμό, δημογραφική καθαρότητα, αντι-μετανάστευση και, τέλος, την προσκόλληση στο δικό του «πνεύμα». Δεν βλέπει καμία παράλληλη δύναμη. Θεωρεί εχθρική, την «κιτρινομούρα, τη μελαψή ή την ισπανόφωνη» πλευρά του κόσμου.

Τώρα, ως προς τη δική μας εθνική στρατηγική, κουβέντα να γίνεται. Μάλλον, καλύτερα να μην πούμε τίποτα. Δεν μπορούμε να μιλάμε για κοινωνικό συμβόλαιο, για κράτος δικαίου, για ασφάλεια· ούτε για κοινωνικούς μεταπολεμικούς θεσμούς με τους οποίους μεγάλωσαν οι -συνταξιούχοι πλέον- baby boomers. Αυτοί που θέλουν τα σύνορα για τους μετανάστες, ας σκεφτούν πρώτα εάν τα σύνορα πράγματι προστατεύουν τη δική τους εθνική κυριαρχία και τους ίδιους τους λαούς τους. Αλλά εάν η Ελλάδα, και η Ελλάδα στο πλαίσιο της Ευρώπης, δείχνει αμηχανία απέναντι στη σαρωτική στρατηγική που αμφισβητεί ανοιχτά τις βασικές ευρωπαϊκές παραδοχές, τότε, πώς υπερασπίζεται κάποιος τη χώρα του;

Με στρατηγικές εξάρτησης και πολιτικούς υπολογισμούς, μάλλον παραχωρείς κυριαρχία αντί να την προστατεύεις. Οταν ο Τραμπ λέει «Δεν χρειάζομαι το Διεθνές Δίκαιο», όταν το παραβιάζει, όταν θεωρεί «οπισθοδρομικούς» τους διεθνείς κανόνες, όταν θεωρεί τον ΟΗΕ και άλλους οργανισμούς «αριστερούς», «παρακλάδια τρομοκρατικών οργανώσεων» και «μήτρες αντιαμερικανισμού», όταν θεωρεί «παράνομο το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο», τότε πού ακριβώς θ’ αξιώσεις τα εθνικά σου δίκαια; Τα ’χε πει ο Διονύσιος Σολωμός στον «Υμνο» μας: «… δεν είν’ εύκολες οι θύρες εάν η χρεία τες κουρταλή»! Αρκεί μόνο να υπάρχουν ανοιχτές θύρες για κλαψούρισμα περί «διεθνούς δικαίου και νομιμότητας» κι όχι η θύρα του Τραμπ που για να την περάσει κάποιος θα πρέπει να κάνει «κοουτάου» – χτυπώντας τρεις φορές το κεφάλι στο μάρμαρο! (Μιλάμε για την τελετουργική υπόκλιση των υποτελών στους Κινέζους αυτοκράτορες.) Μπορεί να μην αρέσουν στον Τραμπ οι Κινέζοι, αλλά το «κοουτάου» του αρέσει.