Οι εξουσίες σπάνια είχαν την ικανότητα να δημιουργούν μύθους. Οταν προτιμούν την επικοινωνία από την πολιτική, ψωνίζουν από το καλάθι. Οταν δεν έχουν σχέδιο, αλλά μόνον προσδοκίες για «τρίτη θητεία», οι προφητείες αναλαμβάνουν να μετατρέψουν την κυβερνητική αποτυχία σε συλλογική ειμαρμένη. Οταν οι αλήθειες γίνονται άβολες, προτιμώνται οι βολικοί μύθοι γιατί τακτοποιούν λίγο τον κόσμο μας. Π.χ., όταν κανείς δεν φταίει, τότε προς τι οι αλλαγές; Εν τέλει, οι αλήθειες μειονεκτούν, γίνονται μίζερες κι ανυπόφορες• σπανίως υπερτερούν των μύθων. Οι άνθρωποι εθελουσίως δίνουν στους μύθους μια δεύτερη (και μια τρίτη καιμιά… πολλοστή) ευκαιρία, αφού η κάθε εποχή χρησιμοποιεί τις «αλήθειες» της ως μετωνυμίες των φόβων της.
Ιδού ορισμένες αλήθειες. (α) Η επιστροφή της γεωπολιτικής (πόλεμοι, αστάθεια, αναθεωρητισμός, τέλος της «ουδέτερης παγκοσμιοποίησης»). (β) Η οικονομία είναι πολιτική (ενέργεια, τρόφιμα, τεχνολογία, άμυνα κ.λπ., δεν είναι απλές αγορές). (γ) Η Ευρώπη αλλάζει από ανάγκη. Οι πιέσεις (Τραμπ, Κίνα, πόλεμοι) την ωθούν σε περισσότερη αυτονομία – με καθυστερήσεις και εσωτερικές συγκρούσεις. Οταν οι μύθοι διαψεύδονται (π.χ. «Δεν υπάρχει εναλλακτική»), τότε αρχίζουν οι μάχες των μετασχηματισμών και των ωριμοτήτων. Οταν οι μύθοι καταρρέουν, πιάνουν δουλειά οι εκλογικεύσεις κι αρχίζει -περίπου- η Πολιτική.
Πού βρισκόμαστε; Οχι και πολύ μακριά από το προπατορικό αμάρτημα, αφού ακόμα δεν έχουμε μάθει να ξεχωρίζουμε το καλό από το κακό. Και πώς υλοποιούμε τις ευχές μας; Πριονίζοντας λίγο το Δέντρο της Γνώσης. Ας το δούμε με παραδείγματα.
Αλήθεια Ή μύθος η επιτυχία της Ελλάδας; Απάντηση: Μερική επιτυχία με ευδιάκριτα στοιχεία αποτυχίας. Η χώρα βγήκε από τα μνημόνια το 2018. Τα τελευταία χρόνια υπήρξε ανάπτυξη και βελτίωση βασικών μακροοικονομικών δεικτών: μειώθηκε η ανεργία (σε σχέση με τα χρόνια της κρίσης)• το τραπεζικό σύστημα είναι πιο σταθερό (απ’ ό,τι το 2012-2015)• η Ελλάδα θεωρείται πιο αξιόπιστη διεθνώς (επενδύσεις, τουρισμός, ομόλογα). Οι χαμηλοί μισθοί, όμως, αμφισβητούν τον μύθο. Η αγοραστική δύναμη είναι χαμηλή σε σχέση με την Ε.Ε. Η ακρίβεια κάνει πάρτι (στέγη, τρόφιμα, ενέργεια), όπως και η φτώχεια. Υποχρηματοδοτούνται υγεία, παιδεία και κοινωνικό κράτος. Το δημογραφικό και το brain drain επιτείνονται• δεν έχουν αντιστραφεί. Προβολές δείχνουν σημαντική μείωση του πληθυσμού της Ελλάδας έως το 2050. Σε κάποια σενάρια, το ποσοστό των ηλικιωμένων (άνω των 65 ετών) θα αυξηθεί (πάνω από το 1/3 του συνολικού πληθυσμού), ενώ το ποσοστό των παραγωγικών ηλικιών (20-64 ετών) θα συρρικνωθεί αισθητά – είτε λόγω φυσικής μείωσης γεννήσεων και αύξησης των θανάτων είτε λόγω brain drain. Το αποτέλεσμα θα είναι μειωμένος αριθμός εργαζομένων σε σχέση με συνταξιούχους, με επιπτώσεις σε συντάξεις, κοινωνική ασφάλιση και το ίδιο το ΑΕΠ. Κάτι διαφεύγει στην κυβέρνηση και τον κ. Στουρνάρα που προβλέπει μεγέθυνση με ρυθμό 2-2,4% για το 2026, όμως χωρίς κοινωνικό αντίκρισμα. Ξεχνούν ότι η μακροοικονομία έχει μικροοικονομικές θεμελιώσεις και ότι δεν αρκεί να είναι ανοδική αλλά και βιώσιμη. Με οικονομικό μοντέλο χαμηλής αξίας (τουρισμός, υπηρεσίες, real estate, ανύπαρκτη βιομηχανία, brain drain κ.λπ.), η χώρα θα κινηθεί στον «αργό διάδρομο» της Ευρώπης των διαφορετικών ταχυτήτων.
Αλήθεια Ή μύθος η επιτυχία της Ευρωπαϊκής Ενωσης; Απάντηση: Ιστορικά επιτυχής, διαρθρωτικά ατελής. Αν δεν αλλάξει ρότα (περισσότερη δημοκρατία, κοινωνική συνοχή, κοινή πολιτική), τότε η επιτυχία της δεν είναι δεδομένη. Γιατί θεωρείται επιτυχής; Εξασφάλισε ειρήνη για περίπου 70 χρόνια και τη μεγαλύτερη ενιαία αγορά στον κόσμο (ελεύθερη διακίνηση αγαθών, κεφαλαίων, ανθρώπων). Η Ε.Ε. παραμένει παγκόσμιος οικονομικός παίκτης. Εξασφάλισε, τουλάχιστον θεσμικά, το κράτος δικαίου και τα δικαιώματα. Η Ελλάδα κερδίζει από την Ε.Ε. γεωπολιτική ασπίδα, σε δύσκολη γειτονιά (Τουρκία, Μέση Ανατολή). Η Ε.Ε. λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής ισχύος και, πολλές φορές, ως έξωθεν εκσυγχρονιστής. Μόνη της, η Ελλάδα θα ήταν πιο ευάλωτη. Αλλά πού είναι τα προβλήματα; Διατηρούνται οι ανισότητες Βορρά-Νότου και Ανατολής-Δύσης• η ευρωζώνη είναι προβληματική ως σχέδιο (κοινό νόμισμα, χωρίς ενιαία και κοινή δημοσιονομική πολιτική)• η λιτότητα (ειδικά μετά το 2010) τραυμάτισε κοινωνίες και υπονόμευσε την εμπιστοσύνη• υπάρχει δημοκρατικό έλλειμμα. Τέλος, η Ε.Ε. απέτυχε στη μετανάστευση, την εξωτερική πολιτική και την άμυνα και είναι λιγότερο επιτυχής ως κοινωνικο-πολιτικό εγχείρημα.
Ποιοι είναι εδώ οι βασικοί μύθοι; (α) Οτι η κρίση τελείωσε. (β) Οτι η Ε.Ε. μάς προστατεύει σε όλα. (γ) Οτι η Ελλάδα είναι μικρή για να επηρεάσει τις εξελίξεις. (δ) Οτι για όλα φταίει η Αριστερά.
Ποιος ο «κανόνας» για το 2026; Ούτε καταστροφολογίες ούτε θριαμβολογίες. Το «χάος» είναι μύθος, όπως και η «κοινωνική αρμονία/ισορροπία». Ας μην ξεχνιόμαστε: ουδέποτε ο Νοστράδαμος προέβλεψε το μέλλον. Κάθε φορά, οι ανάγκες καθόριζαν το μέλλον, πολλές φορές, βάζοντας τον Νοστράδαμο να ψιθυρίζει στ’ αυτί μας. Κι εδώ είμαστε. Καλή χρονιά!
