Στην εξεταστική επιτροπή για τον ΟΠΕΚΕΠΕ, ο αγροτοσυνδικαλιστής Γ. Ξυλούρης ή «Φραπές» (ή «Τζιτζής», όπως διευκρίνισε) προτίμησε, σε πολλές ερωτήσεις που του έγιναν, να μην απαντήσει, επαναλαμβάνοντας στερεότυπα: «Επικαλούμαι το δικαίωμα σιωπής». Οι νομικοί θα αναλύσουν αν ευσταθεί η χρήση του δικαιώματος αυτού από μάρτυρα, εμείς όμως θα λεξιλογήσουμε για τη σιωπή.
Σύμφωνα με το λεξικό, σιωπή είναι η απουσία κάθε θορύβου ή ομιλίας, είναι και η κατάσταση εκείνου που δεν μιλάει, και κατ’ επέκταση η στάση του ανθρώπου που δεν θέλει ή δεν μπορεί να εκφράσει την άποψή του, να απαντήσει ή να αντιδράσει. Συναφής είναι και η έννοια της «σιγής», που όμως σημαίνει μόνο την απουσία θορύβου.
Η λέξη σιωπή είναι ομηρική, όπως και το αντίστοιχο ρήμα, σιωπώ. Στο Ζ της Ιλιάδας, όταν ο Εκτορας βλέπει τον γιο του, «μείδησεν ἰδὼν ἐς παῖδα σιωπῇ», χαμογέλασε αμίλητος. Οι ετυμολόγοι λένε ότι υπάρχει το θέμα σι-, ονοματοποιητικής αρχής, που επίσης εμφανίζεται στα περίπου συνώνυμα «σιγώ, σιγή». Το σιωπώ είναι εκφραστική παραλλαγή του σιγώ.
Η σιωπή μπορεί να είναι απόλυτη, απέραντη, βαθιά, γαλήνια. Σαν αντίδραση κάποιου, συχνά είναι αμήχανη ή και ένοχη· κάποτε είναι εύγλωττη, όταν αφήνει να εννοηθούν πολλά· κάπως οξύμωρα, μπορεί να είναι ηχηρή ή ακόμα και εκκωφαντική. Αλλοτε είναι παγερή. Οταν κάποιος αποφασίζει να μιλήσει ενώ προηγουμένως σώπαινε, λέμε ότι έλυσε τη σιωπή του – ή και «έσπασε τη σιωπή του». «Η σιωπή μου προς απάντησή σου» είναι ένας κάπως ψηλομύτικος τρόπος για να πούμε ότι απαξιούμε να απαντήσουμε.
Υπάρχουν και δύο παράγωγα επίθετα, ο σιωπηλός, που σωπαίνει, δεν μιλά, δεν εκφράζει γνώμη ή άποψη και ο σιωπηρός, που δεν εκφράζεται αλλά υπονοείται σαφώς – κι έτσι έχουμε σιωπηλή πλειοψηφία αλλά σιωπηρή αποδοκιμασία ή σιωπηρή συμφωνία.
Εχουμε και το μονολεκτικό παράγγελμα «Σιωπή!» -προσταγή που σημαίνει «Μη μιλάς!», με συνώνυμα όπως σουτ, τσιμουδιά, σκασμός και άλλα τραχύτερα. Ο Κώστας Χατζηχρήστος στους κωμικούς του ρόλους είχε πατεντάρει την παραλλαγή «ασουπή!».
Πολλές φορές τείχος σιωπής υψώνεται γύρω από μια υπόθεση· άλλοτε, ένα πέπλο σιωπής τη σκεπάζει – το αποτέλεσμα είναι το ίδιο. Σε άλλες περιπτώσεις, λέμε για μια «συνωμοσία σιωπής», όταν οι εμπλεκόμενοι αποσιωπούν τα όσα έχουν συμβεί, θέλοντας να συγκαλύψουν κάτι. Αν σκέφτεστε περιστατικά της πολιτικής επικαιρότητας όπου θα ταίριαζαν οι φράσεις αυτές, δεν φταίω εγώ.
Για την απόλυτη σιγή που επικρατεί κάπου, λέμε «άκρα του τάφου σιωπή». Οταν όμως η σιωπή είναι σκόπιμη και γίνεται για συγκάλυψη, λέμε για τον νόμο της σιωπής – ή την ομερτά, λέξη που έχει έρθει από τις περιοχές της Ιταλίας όπου δρουν οργανώσεις τύπου Μαφίας, από το ιταλικό omertà, διαλεκτική παραλλαγή του humiltà, ταπεινοφροσύνη.
Σύμφωνα με το γνωστό ρητό, που υπάρχει σε πολλές γλώσσες, η σιωπή είναι χρυσός. Κάτι ξέρουν κι εκείνοι που βρέθηκαν με Φεράρι και Πόρσε, και δεν ανοίγουν το στόμα τους…
