Οι μεγαλύτεροι και οι μεγαλύτερες διαθέτουμε συχνά μια σειρά από στερεοτυπικές αναπαραστάσεις για τους νέους και τις νέες, αναπαραστάσεις οι οποίες ταιριάζουν περισσότερο με το σύστημα αξιών που έχουμε και την εικόνα της δικής μας γενιάς παρά με την ταυτότητα της νεολαίας. Αγνοούμε ή νομίζουμε ότι γνωρίζουμε: τι σημαίνει να είναι κανείς νέος και νέα στην Ελλάδα; Ποια είναι τα προβλήματα που οι ίδιοι και οι ίδιες θεωρούν σημαντικά για τη ζωή τους; Ποια είναι η σχέση τους με την πολιτική; Πώς την προσδιορίζουν; Υπάρχουν άραγε για τη νεολαία οι κλασικές διαφοροποιήσεις Δεξιάς – Αριστεράς; Τι σημαίνει γι’ αυτούς και γι’ αυτές η Αριστερά; Τι προσδοκούν οι νέοι και οι νέες από την πολιτική, την Αριστερά ή ακόμα και από ένα ινστιτούτο με αριστερό πρόσημο όπως το Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς;
Για να πάρει απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά το Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς, σε συνεργασία με την ομάδα της Αριστεράς στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, δρομολόγησε μια ποιοτική έρευνα για να υποστηρίξει τις δράσεις του προς τη νεολαία. Τα πορίσματα φέρνουν στην επιφάνεια μια νεότητα σε παγίδα.
Οι νέοι και οι νέες στην Ελλάδα σήμερα δεν ζουν την «προνομιακή» φάση που άλλοτε θεωρούνταν αυτονόητη για τη νεολαία: περίοδος ελευθερίας, πειραματισμού και δημιουργικής αναζήτησης, περίοδος ομαλής μετάβασης στην ενήλικη ζωή. Αντίθετα, όπως αποτυπώνεται στην πρόσφατη ποιοτική έρευνα της Prorata για λογαριασμό του Ινστιτούτου Πουλαντζάς, η νεότητα βιώνεται σήμερα ως μια διαρκής διαχείριση δυσκολιών, ως μια «μεταβατική κατάσταση χωρίς έξοδο», εγκλωβισμένη ανάμεσα στην πρόωρη ωρίμανση και στην καθυστερημένη ενηλικίωση. Από την ακρίβεια και την εργασιακή επισφάλεια μέχρι τη στεγαστική κρίση και την ψυχοκοινωνική απομόνωση, οι νέοι και οι νέες συγκροτούν μια γενιά που νιώθει ότι καλείται να κουβαλήσει περισσότερα βάρη από αυτά που κουβαλούσαν οι γονείς της, με λιγότερες όμως προοπτικές και πολύ πιο αβέβαιο μέλλον.
Η νεολαία σε κρίση
Η έρευνα δείχνει ότι τα υλικά και κοινωνικά εμπόδια που βιώνει η νεολαία δεν είναι απλώς προβλήματα προς επίλυση, αλλά δομικά εμπόδια ενηλικίωσης. Η ακρίβεια δεν είναι ένα επιμέρους βάρος, αλλά «το πλαίσιο μέσα στο οποίο βιώνονται όλα τα υπόλοιπα»· οι μισθοί και οι συνθήκες εργασίας σπάνια επιτρέπουν οικονομική αυτονομία· η στέγη γίνεται ο απόλυτος δείκτης μετάβασης στην ενήλικη ζωή – αλλά για πολλούς παραμένει απρόσιτη.
Αυτά τα δεδομένα συνθέτουν αυτό που η διεθνής βιβλιογραφία ονομάζει blocked transitions, μια κατάσταση όπου όλες οι «πόρτες ενηλικίωσης» είναι κλειστές ή δυσλειτουργικές: εργασία, οικονομική αυτονομία, κατοικία, δημιουργία οικογένειας, ακόμη και ο ελεύθερος χρόνος. Το αποτέλεσμα είναι μια αντίφαση:
● Οι νέοι ωριμάζουν νωρίτερα σε επίπεδο συναισθηματικής και ψυχικής διαχείρισης.
● Αλλά καθυστερούν περισσότερο στο να χτίσουν τη ζωή τους.
Η «παρατεταμένη νεότητα» δεν είναι πια προνόμιο ή επιλογή – είναι φόβος, ντροπή και αίσθηση αδιεξόδου. Η έρευνα δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνείας: οι νέοι και οι νέες της χώρας δεν αισθάνονται ότι ζουν μια «νιότη». Νιώθουν ότι ζουν μια διαρκή αρχή χωρίς δυνατότητα συνέχειας. Μεγαλώνουν βίαια, ωριμάζουν πρόωρα, αλλά δεν μπορούν να προχωρήσουν. Είναι μια γενιά που μαθαίνει νωρίς να υπομένει, να διαχειρίζεται, να επιβιώνει – αλλά δεν έχει χώρο να ονειρευτεί.
Οι γονείς μας και εμείς
Ενα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα είναι η σύγκριση με τη γενιά των γονιών. Οι συμμετέχοντες αναγνωρίζουν ότι σε επίπεδο δημοκρατικών και πολιτισμικών ελευθεριών η σημερινή κοινωνία είναι πιο ανοιχτή και προοδευτική. Ωστόσο στο υλικό επίπεδο επικρατεί η αίσθηση μιας γενεακής πτώσης: εκεί που μια οικογένεια μπορούσε να ζήσει αξιοπρεπώς με έναν μισθό, σήμερα δύο μισθοί δεν αρκούν· εκεί που οι γονείς σε ηλικία 25-30 είχαν ήδη δημιουργήσει οικογένεια ή αποκτήσει σπίτι, οι σημερινοί νέοι συχνά μένουν ακόμα στο πατρικό. Η αντιφατικότητα αυτή -πρόοδος στη δημοκρατία, οπισθοδρόμηση στο βιοτικό επίπεδο- σχηματίζει ένα περίπλοκο υπόστρωμα συλλογικής ματαίωσης αλλά και απαισιοδοξίας για το μέλλον.
Τόποι και τρόποι πολιτικής
Το πιο εντυπωσιακό εύρημα αφορά τη μετασχηματισμένη σχέση της νεολαίας με την πολιτική. Από τη μία πλευρά η πολιτική θεωρείται σχεδόν πανταχού παρούσα: «τα πάντα είναι πολιτική» δηλώνουν πολλοί. Αλλά αυτή η εκτεταμένη νοηματοδότηση δεν οδηγεί σε αντίστοιχη πράξη.
Η ενημέρωση είναι σχεδόν καθολικά ψηφιακή (75% μέσω social media) και συχνά παθητική: οι νέοι και οι νέες εκτίθενται στην πληροφορία, αλλά σπάνια την αναζητούν ενεργά. Η εμπιστοσύνη στους θεσμούς, ιδιαίτερα στα κόμματα, είναι εξαιρετικά χαμηλή. Η συμμετοχή σε συλλογικές διαδικασίες, όπως σωματεία ή οργανώσεις, παραμένει περιορισμένη. Παράλληλα όμως διατηρείται ένα πλούσιο ρεπερτόριο «μικρο-πολιτικών» πρακτικών: καθημερινές αντιστάσεις, τοποθετήσεις στον μικρόκοσμο της εργασίας ή της παρέας, πολιτικές αναρτήσεις. Οι αριστερόστροφοι/ες νέοι και νέες εμφανίζουν εντονότερη εξοικείωση με κινηματικά εργαλεία, αλλά και μεγαλύτερη πολιτική κόπωση.
Η πολιτική τελικά εμφανίζεται ως συναίσθημα πριν γίνει πράξη: βάρος, εξάντληση, αγωνία, αλλά και ανάγκη για δικαιοσύνη και αλλαγή.
Τι προσδοκούν οι νέοι και οι νέες;
Η έρευνα καταλήγει με μια ενδιαφέρουσα εικόνα για τις προσδοκίες από έναν προοδευτικό χώρο παραγωγής πολιτικής. Οι νέοι και οι νέες ζητούν ταυτόχρονα:
● ανάλυση για τα μεγάλα ζητήματα της εποχής (πόλεμος, ακροδεξιά, δικαιώματα, περιβάλλον),
● και καθοδήγηση ή παρέμβαση στα μικρά και καθημερινά (στέγη, ψυχική υγεία, ποιότητα ζωής, συμμετοχή).
Πρόκειται για μια γενιά που δεν ενδιαφέρεται μόνο για «θεωρία» ή μόνο για «πράξη», αλλά επιθυμεί μια πολιτική που να συνδέει τα συστημικά με τα βιωματικά, τα παγκόσμια με τα οικεία, την Ευρώπη με τη γειτονιά.
Τα ευρήματα της έρευνας σκιαγραφούν μια νεολαία βαθιά πολιτική, αλλά όχι παραδοσιακά πολιτικοποιημένη· μια νεολαία που επιθυμεί να μείνει στην Ελλάδα, αλλά την αμφισβητεί· που θέλει να ενηλικιωθεί, αλλά νιώθει εγκλωβισμένη· που αναζητά νέες μορφές συλλογικότητας, αλλά δεν βρίσκει τους χώρους.
Πάνω από όλα, περιγράφουν μια γενιά που ζει σε διαρκή διαπραγμάτευση με την καθημερινότητα, το μέλλον, τους θεσμούς και τον ίδιο της τον εαυτό. Μια γενιά που δεν ζητά απλώς απαντήσεις, αλλά χώρο να αναπνεύσει – υλικά, κοινωνικά και πολιτικά.
Η κατάσταση που βιώνουν οι νέοι και οι νέες στην Ελλάδα δεν είναι βέβαια φυσικό φαινόμενο· είναι πολιτικό αποτέλεσμα. Είναι το σύνολο των επιλογών που έχουν διαμορφώσει μια Ελλάδα όπου το κόστος ζωής, η ενοικιαζόμενη κατοικία τύπου Airbnb, οι μισθοί πείνας και η εργασιακή επισφάλεια θεωρούνται κανονικότητα.
* Ιστορικός, διευθύντρια του Ινστιτούτου Νίκος Πουλαντζάς
