Παγκόσμια Ημέρα Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και Κοινωνική Εργασία: ποια δικαιώματα και για ποιους;

Η εμφάνιση ρητορικών που αμφισβητούν ή υπονομεύουν τα Ανθρώπινα Δικαιώματα (Α.Δ.) έχει καταστεί πλέον ιδιαίτερα συχνή. Δεν είναι τυχαίο ότι, με αφορμή την 70ή επέτειο της Οικουμενικής Διακήρυξης τον Δεκέμβριο του 2018, επισημάνθηκε πως ένα αντίστοιχο κείμενο «θα είχε σήμερα ελάχιστες πιθανότητες να υιοθετηθεί».ⁱ

Ταυτόχρονα τα Α.Δ. αποτελούν αντικείμενο έντονων θεωρητικών και πολιτικών αντιπαραθέσεων. Ενδεικτικά, το δικαίωμα στην ιδιοκτησία προστατεύεται θεσμικά με μεγάλη ισχύ, ενώ κοινωνικά δικαιώματα όπως η στέγαση ή η υγεία –αν και παραβιάζονται συστηματικά– στην πράξη δεν είναι δικαστικά διεκδικήσιμα. Παράλληλα, ορισμένες κριτικές ερμηνεύουν τα Α.Δ. ως «επιστέγασμα» της καπιταλιστικής λειτουργίας, ενώ μετα-αποικιακές προσεγγίσεις αμφισβητούν τον «καθολικό» τους χαρακτήρα. Την ίδια στιγμή, η σύγχρονη επίθεση στα Α.Δ. συνδέεται συχνά με την άνοδο της Ακροδεξιάς: από τον alt-right λόγο στις ΗΠΑ και τις ρητορικές περί «ατομικών δικαιωμάτων» που συγκαλύπτουν ρατσιστικές επιθέσεις έως τους «ανθρωπιστικούς» πολέμους, την καταστολή της μετανάστευσης ή τη γενοκτονία στη Γάζα.

Ως κοινωνικές/οί επιστήμονες οφείλουμε, λοιπόν, να προσεγγίζουμε τα δικαιώματα κριτικά και όχι ουσιοκρατικά. Στο πλαίσιο της Κοινωνικής Εργασίας, τα Α.Δ. αποτελούν θεμελιώδη πυλώνα του επαγγελματικού ρόλου των κοινωνικών λειτουργών, οι οποίοι/ες συχνά ορίζονται ως υπερασπιστές/τριές τους. Η συζήτηση γύρω από τα Α.Δ. και την Κοινωνική Εργασία έχει πολλαπλά επίπεδα. Εδώ επισημαίνουμε τρία κρίσιμα ζητήματα για το ελληνικό πλαίσιο:

● τον τρόπο με τον οποίο τα δικαιώματα διδάσκονται και, κατά συνέπεια, εφαρμόζονται στην πράξη,

● την ιδεολογική τους πολυσημία –ως εν δυνάμει χειραφετικά αλλά και ως συστημικά εργαλεία που αναπαράγουν καταπίεση– και

● την ανάγκη κριτικής προσέγγισής τους στο σημερινό κοινωνικοπολιτικό περιβάλλον.

Σήμερα ζούμε σε μια «σιδερόφραχτη δημοκρατία»ⁱⁱ με άνοδο του ρατσισμού, ενίσχυση της Ακροδεξιάς και συστηματικά φαινόμενα αστυνομικής βίας: από θανάτους μεταναστριών/ών σε αστυνομικά τμήματα έως επαναλαμβανόμενα περιστατικά υπέρμετρης καταστολής. Δεν είναι τυχαία, άλλωστε, η επίσκεψη της Επιτροπής κατά των Βασανιστηρίων του ΟΗΕ για τη διερεύνηση αυτών των φαινομένων τον Οκτώβριο του 2024.

Επιπροσθέτως, η υποτιθέμενη καθολικότητα των δικαιωμάτων αποδεικνύεται συχνά προσχηματική. Για Ρομά, προσφύγισσες/ες, μετανάστριες/ες και άτομα που ζουν στη φτώχεια, τα δικαιώματα παραμένουν ανεφάρμοστα. Οι συνθήκες στα camps, τα pushbacks και το ναυάγιο της Πύλου καταδεικνύουν τον θεσμικό αποκλεισμό των «μη πολιτών». Παράλληλα, το δικαίωμα στην υγεία υπονομεύεται δραματικά μετά την πανδημία, με το δημόσιο σύστημα να παραμένει σε κατάσταση παρατεταμένης αποδυνάμωσης. Η παιδική προστασία μετατοπίζεται συνεχώς προς ένα μοντέλο ΜΚΟποίησης, την ίδια στιγμή που λαμβάνουν χώρα σοβαρές καταγγελίες για κακοποιήσεις. Ενώ ο αποκλεισμός αναπήρων, ο ιδρυματικός εγκλεισμός ηλικιωμένων και παιδιών και η κατάρρευση κρίσιμων δημόσιων υποδομών –από τα Τέμπη έως το ΕΣΥ– συνθέτουν μια εικόνα βαθιάς κοινωνικής διάλυσης.

Σε αυτό το περιβάλλον εντάσσεται και η διαχρονική υποβάθμιση των κοινωνικών υπηρεσιών. Υποστελεχωμένες και υποχρηματοδοτούμενες δομές, καθώς και κοινωνικές/οί λειτουργοί χωρίς επαρκή μέσα και με υπονομευμένα εργασιακά δικαιώματα (ευέλικτες μορφές εργασίας, χαμηλές αμοιβές, καθυστερήσεις στην καταβολή δεδουλευμένων) αντιμετωπίζουν έναν μηχανισμό που συχνά τους μετατρέπει σε «αποδιοπομπαίους τράγους», προκειμένου να αποκρυβούν οι πολιτικές επιλογές αποδόμησης της κοινωνικής προστασίας.

Τα παραπάνω δεν αποτελούν «μεμονωμένα περιστατικά», αλλά εκδηλώσεις ενός δομικού προβλήματος της δημοκρατίας, του θεσμικού και συστημικού ρατσισμού, καθώς και των συνεπειών συγκεκριμένων νεοφιλελεύθερων πολιτικών.

Σε αυτό το πλαίσιο, η συνηγορία –πυρηνική διάσταση της Κοινωνικής Εργασίας– προϋποθέτει την ενεργή συμμετοχή των ίδιων των ανθρώπων. Η αυτοεκπροσώπηση, όπως έχει αναδειχθεί από το αναπηρικό κίνημα, το ΛΟΑΤΚΙ+ κίνημα και το κίνημα ψυχικής υγείας, αποτελεί θεμέλιο των σύγχρονων διεκδικήσεων. Αλλωστε συνηγορία δεν ασκούν μόνο οι «ειδικοί». Πριν από αυτούς/αυτές –και πολλές φορές πιο αποτελεσματικά– συνηγορούν οι κοινότητες, τα κοινωνικά κινήματα και οι συλλογικότητες που διεκδικούν κοινωνικό μετασχηματισμό.

Η υπεράσπιση των δικαιωμάτων, λοιπόν, απαιτεί την εγκατάλειψη του ατομικισμού και την ενίσχυση ζωντανών δικτύων εντός και εκτός των κοινωνικών υπηρεσιών, εντός και εκτός των πανεπιστημίων, στους χώρους εργασίας και στις κοινότητες. Η διασύνδεση και η ενδυνάμωση αυτών των δικτύων αποτελούν κρίσιμη προϋπόθεση για την κοινωνική δικαιοσύνη και την κατοχύρωση των δικαιωμάτων όλων, χωρίς διακρίσεις.

Σημειώσεις:
i. Lacroix, J., & Prancher, J. (2022). Τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι, άραγε, μόνο για τους αφελείς; (Δ. Τσαραπανής, Μετ.: Α. Μαραγκάκη, Επιμ.). Πόλις. (Πρωτότυπο έργο δημοσιεύθηκε το 2019)
ii Καλτσώνης, Δ. (2024). Το μέλλον της δημοκρατίας. Αθήνα: Τόπος.

*Αναπληρώτρια καθηγήτρια, Τμήμα Κοινωνικής Εργασίας ΠΑΔΑ
**Υποψήφια διδακτόρισσα Κοινωνικής Εργασίας, ΠΑΔΑ