«Η Αφρική επανέρχεται δυναμικά στον παγκόσμιο χάρτη. H Ελλάδα και η Τουρκία τη βλέπουν μέσα από διαφορετικές στρατηγικές οπτικές: η πρώτη με αποσπασματικό ενδιαφέρον, ενώ η δεύτερη με οργανωμένο και μακρόπνοο στρατηγικό σχεδιασμό. Οι Αφρικανικές Σπουδές δεν αποτελούν μόνο ακαδημαϊκό πεδίο αλλά και εργαλείο γεωπολιτικής».
Η στροφή της Τουρκίας στην Αφρική
Από τη δεκαετία του 1990 η Τουρκία άρχισε να στρέφει το βλέμμα της προς την Αφρική. Το ενδιαφέρον κορυφώθηκε με το κυβερνών κόμμα ΑΚΡ. Η Αγκυρα άνοιξε δεκάδες πρεσβείες: σήμερα έχει παρουσία σε περισσότερες από σαράντα αφρικανικές χώρες, ενώ αντίστοιχα αφρικανικές χώρες έχουν ανοίξει πρεσβείες στην Τουρκία. Το 2005 κηρύχθηκε «Ετος της Αφρικής», σηματοδοτώντας τη νέα εποχή.
Η τουρκική πολιτική δεν έμεινε μόνο στη διπλωματία. Την πλαισίωσαν εμπορικές συμφωνίες, έργα ανάπτυξης, ανθρωπιστική βοήθεια μέσω της TIKA και πτήσεις της Turkish Airlines σε δεκάδες αφρικανικές πόλεις. Παράλληλα, τα πανεπιστήμια δημιούργησαν ερευνητικά κέντρα, προγράμματα σπουδών και προσέλκυσαν χιλιάδες Αφρικανούς φοιτητές με υποτροφίες. Οι Αφρικανικές Σπουδές έγιναν εργαλείο ενίσχυσης της τουρκικής παρουσίας στην ήπειρο.
Η Ελλάδα μένει πίσω
Η Ελλάδα έχει άλλη πορεία. Χιλιάδες Ελληνες έζησαν και δημιούργησαν σε Αίγυπτο, Σουδάν, Νότια Αφρική, Κονγκό, Καμερούν και αλλού. Η ελληνική διασπορά έπαιξε σημαντικό ρόλο σε εμπόριο, βιομηχανία και πολιτισμό. Ωστόσο, το ελληνικό κράτος δεν στήριξε ποτέ συστηματικά αυτές τις κοινότητες, ούτε διαμόρφωσε ξεκάθαρη πολιτική για την Αφρική. Στα πανεπιστήμια, οι Αφρικανικές Σπουδές έμειναν στο περιθώριο. Μόνο λίγοι ερευνητές κράτησαν ζωντανό το ενδιαφέρον. Τα τελευταία χρόνια έγιναν κάποια βήματα, όπως το Ελληνικό Δίκτυο Αφρικανικών Σπουδών, συνέδρια και μεμονωμένες συνεργασίες. Ωστόσο, η εικόνα παραμένει φτωχή. Η Ελλάδα έχει πρεσβείες σε μόνο 12 αφρικανικές χώρες και μόλις πρόσφατα ξεκίνησαν επισκέψεις υψηλόβαθμων αξιωματούχων. Ενδεικτικά, ο υπουργός Εξωτερικών Ν. Δένδιας επισκέφθηκε για πρώτη φορά τη Ρουάντα το 2021, τον Νίγηρα το 2022 και τη Νότια Αφρική και τη Μοζαμβίκη το 2023.
Γιατί η Αφρική μας αφορά
Η Αφρική δεν είναι «μακριά». Μας αφορά άμεσα:
● λόγω της ιστορικής ελληνικής διασποράς
● λόγω των πάνω από 23.000 Αφρικανών μεταναστών και προσφύγων που ζουν σήμερα στην Ελλάδα, οι περισσότεροι νέοι και σε παραγωγική ηλικία
● λόγω της πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ενωσης που ενισχύει τους δεσμούς με την ήπειρο
● λόγω των νέων ευκαιριών σε εμπόριο, πολιτισμό, εκπαίδευση
Η κατανόηση των αφρικανικών κοινωνιών μπορεί να συμβάλει όχι μόνο στη διπλωματία, αλλά και στην καθημερινή συνύπαρξη στην Ελλάδα. Η Ελλάδα έχει συμφέρον να γνωρίσει καλύτερα την Αφρική, τόσο για να αξιοποιήσει τις δυνατότητες συνεργασίας όσο και για να ενισχύσει την κοινωνική συνοχή στο εσωτερικό.
Δύο στρατηγικές, μία πρόκληση
Η σύγκριση είναι σαφής: η Τουρκία επένδυσε στις Αφρικανικές Σπουδές και τις έδεσε με την εξωτερική της πολιτική. Η Ελλάδα κινήθηκε αποσπασματικά, χωρίς κεντρικό σχέδιο. Ωστόσο, οι διεθνείς συγκυρίες και η αυξανόμενη σημασία της Αφρικής δίνουν ακόμη την ευκαιρία για αλλαγή πορείας.
Η Αφρική δεν είναι «άλλος κόσμος». Είναι μέρος του παρόντος και του μέλλοντός μας. Η Ελλάδα μπορεί να αξιοποιήσει την επιστημονική γνώση, να ενισχύσει τη διπλωματική της παρουσία και να χτίσει σχέσεις με μια ήπειρο που αλλάζει γρήγορα. Οι Αφρικανικές Σπουδές είναι ένα σημαντικό εργαλείο για να το πετύχει.
*Μέλος ΕΔΙΠ, Τμήμα Γεωγραφίας-Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο
**Νικολίνα Μυωφά, μεταδιδακτορική ερευνήτρια, Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ), Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο
