Το όνειρο του Τάτλιν

Ο τίτλος προέρχεται από εικαστική έκθεση, η οποία φέρει τον εξής πλήρη τίτλο:

«Το όνειρο του Τάτλιν. Ουτοπίες. Η αιώνια επιστροφή». Τα έργα παρουσιάζουν όψεις της έννοιας της ουτοπίας, η οποία με διάφορους τρόπους εξακολουθεί να εμπνέει τον άνθρωπο στον οραματισμό και στην επιθυμία του για ένα καλύτερο μέλλον, σε συνδυασμό με τη σύγχρονη καλλιτεχνική αναζήτηση. Ένα μέλλον, που ενδεχομένως να μην γίνει ποτέ πραγματικότητα, αλλά και που ποτέ δεν θα πάψει να υφίσταται ως ιδανικό. Στην εν λόγω έκθεση συμμετέχουν περί τους 50 καλλιτέχνες και καλλιτέχνιδες.

Πραγματοποιείται στο Ωδείο Αθηνών (2 Οκτωβρίου έως 2 Νοεμβρίου 2025) και απλώνεται σε όλους τους χώρους του.

Ο τίτλος της έκθεσης παραπέμπει στον σπουδαίο αρχιτέκτονα και εικαστικό, Βλαντιμίρ Τάτλιν, έναν από τους πρωτεργάτες του κινήματος της Ρωσικής Πρωτοπορίας κατά τη δεκαετία 1920 και τις αρχές του 1930, ενός κινήματος το οποίο καταπολεμήθηκε από τον σταλινισμό. Βασική αρχή της Ρωσικής Πρωτοπορίας ήταν η ολιστική προσέγγιση των τεχνών μέσω της σύνθεσης ζωγραφικής, γλυπτικής και αρχιτεκτονικής, καθώς επίσης η σύνδεση της τέχνης με την κοινωνία και η ανάδειξη της αισθητικής της μηχανής ως υπηρέτη του ανθρώπου και συμβόλου της επαναστατικής κοινωνικής αλλαγής. 

Ο Τάτλιν καθιερώθηκε με τον απραγματοποίητο Μνημείο του, που ήταν ένας Πύργος αφιερωμένος στην Τρίτη Διεθνή. Φιλοδοξούσε με αυτό να προβάλλει την άνοιξη μιας νέας εποχής. Σύμφωνα με το ουτοπικό του όραμα, το έργο θα είχε ύψος 400 μέτρα και θα είχε τη μορφή δυναμικής σπείρας, με εσωτερικές γυάλινες κατασκευές, οι οποίες θα περιστρέφονταν γύρω από τους άξονές τους με διαφορετική χρονική ταχύτητα κάθε όροφος. Η λογική της σπειροειδούς μορφής ήθελε να συμβολίσει την ανθρωπότητα, η οποία με βάση τη γη απογειώνεται προς τα πάνω σε μια κίνηση απελευθέρωσης από τα δεσμά της. 

Στη βάση αυτής της ουτοπικής έμπνευσης του Τάτλιν οργανώθηκε η έκθεση, η οποία παρουσιάζει πλήθος έργων, συνοδευόμενων από επεξηγηματικά σημειώματα για το καθένα. Όπως, αναφέρεται στο έντυπο της έκθεσης, «Σε κάθε περίπτωση θεωρούμε τα κινήματα του μοντερνισμού του 20ου αι. με αιχμές το Νταντά και τον Σουρεαλισμό, το Μπαουχάουζ και την Ρωσική Πρωτοπορία, καθώς και το μεγάλο Συμβάν του Γαλλικού Μάη του ’68, αλλά και το κυβοργικό μανιφέστο της Ντόνα Χάραγουεϊ, πυρηνικά στοιχεία της ‘‘υπόθεσης Ουτοπίες’’ και χαρακτηριστικά παραδείγματα της επιθυμίας του Δυτικού ανθρώπου για ‘‘αλλαγή’’ και ‘‘πρόοδο’’ με το όποιο ψυχικό κόστος είναι διατεθειμένος να καταβάλει προκειμένου να πετύχει τον απεγκλωβισμό του από το καπιταλιστικό μοντέλο ζωής, την δημιουργική αναταραχή, και την ουτοπική υπέρβαση.

Στη χορεία των ουτοπιών συγκαταλέγεται φυσικά και ο τεχνολογικός οπτιμισμός αφού για τους υποστηρικτές του, με τις αφαιρέσεις που προϋποθέτει ο συλλογισμός τους, η τεχνολογία είναι το μέσον που με την καλή του χρήση λύνονται ή θα λυθούν τα μεγάλα προβλήματα της ανθρωπότητας». 

Παρά το γεγονός ότι πολλές ουτοπίες κατέληξαν σε δυστοπικές τραγωδίες, ωστόσο το «όνειρο του Τάτλιν» παραμένει ζωντανό: μια υπενθύμιση ότι ο άνθρωπος, με όποιο κόστος, θα συνεχίσει να επιδιώκει την υπέρβαση προς έναν δίκαιο κόσμο.

Τελικά, ίσως, απέναντι στην ουτοπία, δηλαδή στον «τόπο-μη τόπο», που παραμένει ανέφικτος και δεν μπορεί ποτέ να κατοικηθεί, όπως συμβαίνει στη «Μυστηριώδη Νήσο» του Ιουλίου Βερν, έρχεται η έννοια του προτάγματος, όπως τη διατύπωσε ο Κορνήλιος Καστοριάδης. Το πρόταγμα δεν είναι απλώς ένα όραμα για το μέλλον. Είναι η ενεργή, δημιουργική δέσμευση του ανθρώπου να διαμορφώνει και να επαναδιατυπώνει τον κόσμο του, να ορίζει αξίες και στόχους με βάση την ελευθερία και τη φαντασία.

Αντιπροσωπεύει μια πρακτική, ιστορική και πολιτική στάση. Έτσι, ενώ η ουτοπία παραμένει ανέφικτη, εντούτοις το πρόταγμα προσφέρει μορφές δράσης και συνεχή δυνατότητα υπέρβασης του υπάρχοντος. Με άλλα λόγια, η αναζήτηση ενός καλύτερου κόσμου ξεφεύγει από το όνειρο, την προσδοκία και την ελπίδα και τίθεται ως μια συνεχή πρακτική επιλογή και δημιουργία, η οποία καθιστά τον άνθρωπο ενεργό συντελεστή της ιστορίας του.

Η έκθεση, μαζί με την πληθώρα των έργων που παρουσιάζει, προσφέρει μια ευκαιρία να αναστοχαστούμε όχι μόνο για το παρόν, αλλά και για το μέλλον της ανθρωπότητας. Μέσα από τα έργα αυτά, οι επισκέπτες καλούνται να εξετάσουν τις αξίες, τις επιθυμίες και τις ανησυχίες που διαμορφώνουν την κοινωνία μας, ενώ παράλληλα αναδεικνύεται η συνεχής αναζήτηση για ένα καλύτερο και δίκαιο κόσμο. Κάθε έργο λειτουργεί ως αφορμή προβληματισμού, προκαλώντας τον θεατή να σκεφτεί πώς οι ουτοπίες και τα οράματα ή τα προτάγματα και οι δημιουργικές ιδέες μπορούν να επηρεάσουν τις επιλογές και τις δράσεις μας σήμερα και στο μέλλον. Με αυτόν τον τρόπο, η έκθεση δεν είναι απλώς μια παρουσίαση εικαστικών έργων, αλλά μια πρόσκληση σε διάλογο με τον ίδιο μας τον χρόνο και την κοινωνία, ενθαρρύνοντας μια ενεργή συμμετοχή στον κόσμο που διαμορφώνουμε.

*Επιστημονικός συνεργάτης ΙΝΕ-ΓΣΕΕ