Τα κόμματα, στις περισσότερες περιπτώσεις, θέτουν ως προαπαιτούμενο της ταυτότητάς τους το πρόγραμμα, τις θέσεις δηλαδή και τις ιεραρχήσεις για τη χώρα. Και πολύ καλά κάνουν εφόσον η πολιτική διαχείριση του κράτους αποτελεί κεντρικό κλειδί για την πορεία μιας χώρας. Ωστόσο η κοινή γνώμη μάλλον έχει άλλη άποψη. Ολο και περισσότεροι πολίτες υποτιμούν τη σημασία των προγραμματικών δηλώσεων. Πιστεύουν -και όχι άδικα- ότι υπάρχει μεγάλη απόσταση ανάμεσα στις εξαγγελίες και στην εκάστοτε κυβερνητική υλοποίηση. Πιστεύουν επίσης ότι συχνά οι αντικειμενικές οικονομικές δυσκολίες ανατρέπουν τις προθέσεις εφαρμογής των δεσμεύσεων μέσα στη σκληρή πραγματικότητα. Ετσι τα προγράμματα γίνονται υπόθεση των ειδικών και της κομματικής αντιπαράθεσης.
Ενα νέο καθοριστικό στοιχείο που συγκροτεί πολιτική επιλογή είναι το συναίσθημα. Ηταν πάντα ένα βασικό στοιχείο αλλά τώρα πια αγγίζει όλα τα πεδία των επιλογών στους πολίτες-ψηφοφόρους. Η απογοήτευση από τη δύσκολη καθημερινότητα το ενισχύει. Ο ρόλος του συναισθήματος συνδέεται οριακά και με το φαντασιακό των ανθρώπων όπως το είχε περιγράψει ο Κορνήλιος Καστοριάδης. Το φαντασιακό, είτε αφορά κοσμοθεωρίες, είτε εθνικά ιδεώδη, είτε θρησκευτικούς ορίζοντες, είτε πολιτικές προσδοκίες, κινητοποιεί τους ανθρώπους πολύ περισσότερο από κείμενα και αναλύσεις. Είναι κατά πάσα πιθανότητα αυτό που στην εποχή μας αποκαλούμε συνεχώς ως «αφήγημα». Το συναίσθημα, κατά συνέπεια, αφορά τη διάθεση των πολιτών να νιώσουν ότι οι πολιτικοί και η πολιτική ακουμπάνε τις αγωνίες τους. Οτι κατανοούν τις ανησυχίες και ταυτίζονται μαζί τους.
Στο σημείο αυτό, ένα σοβαρό θέμα που περιπλέκει τις δημόσιες συζητήσεις αποτελεί το ζήτημα του λαϊκισμού. Η Σαντάλ Μουφ έχει ασχοληθεί με αυτή την προσέγγιση. Το ίδιο και ο Ερνέστο Λακλάου. Η βασική ιδέα επικεντρώνεται στην ανταγωνιστική προτεραιότητα των προοδευτικών αντιλήψεων για τη δημοκρατία. Οτι δηλαδή η εξισορρόπηση στο άνευρο Κέντρο και στη διαχειριστική οπτική καταστρέφουν τη δημιουργική διαμάχη των ιδεών. Στην οποία, καθοριστικό ζήτημα έχουν η έννοια και η σημασία του πάθους. Ιδέες χωρίς συναίσθημα δεν εμπνέουν τον κόσμο, δεν τον κινητοποιούν. Δεν φτιάχνουν μεγάλα γεγονότα από αυτά που διαβάζουμε στην Ιστορία. Απόδειξη ότι όλα τα μεγάλα επιτεύγματα των λαών, όλα τα μεγάλα κινήματα στηρίχθηκαν σε αφηγήματα με συναίσθημα και πάθος. Οχι μόνο στις διαχειριστικές απαντήσεις.
Σημαντική διάσταση σε αυτή την αναζήτηση είναι ότι ακόμη και σε τμήματα της προοδευτικής παράταξης οτιδήποτε έχει να κάνει με τα συναισθήματα θεωρείται ασυμβίβαστο με μια ορθολογική έννοια της προόδου. Κατά συνέπεια, η κριτική στον λαϊκισμό ταυτίζεται με την απέχθεια για τα συναισθήματα. Το χειρότερο, μάλιστα, προς κάθε είδους λαϊκή διαμαρτυρία.
Το βασικό πρόβλημα όμως είναι ότι για να παρέμβουμε στην ηγεμονική θέση του νεοφιλελευθερισμού πρέπει να χαράξουμε ένα πολιτικό σύνορο. Και η προοδευτική γραμμή οφείλει να είναι μια στρατηγική οικοδόμησης του πολιτικού συνόρου μεταξύ του «λαού» και της «ολιγαρχίας». Ειδικά στην παρούσα συγκυρία συσσώρευσης πλούτου. Με απλά λόγια, τίθεται το ζήτημα των μη «προνομιούχων» και του ανταγωνισμού των προοδευτικών ιδεών προς τα κυρίαρχα δόγματα της οικονομικής εξουσίας.
Στη χώρα μας, η αλήθεια είναι ότι η κατάχρηση του λαϊκισμού από τον ΣΥΡΙΖΑ την περίοδο 2011-2015 τραυμάτισε σοβαρά την αξία της κοινωνικής κριτικής. Στην περίπτωση αυτή έχουμε να κάνουμε κυρίως με το φαινόμενο της δημαγωγίας, με τις ψηφοθηρικές τακτικές. Η παραδοχή αυτή όμως δεν πρέπει να φτάσει στην απέναντι όχθη. Οτι με τη μανιέρα περί λαϊκισμού θα ακυρώσουμε κάθε αμφισβήτηση στο κυρίαρχο σύστημα εξουσίας. Οι προβληματισμοί για τον ρόλο του συναισθήματος, για την έμφαση στη λαϊκότητα, έχουν τη σημασία τους. Και βάζουν και άλλα δεδομένα στη σχετική δημόσια συζήτηση. Αν θέλουμε βέβαια η προοδευτική παράταξη να μην ταυτίζεται με τις ελίτ και με την κοινωνική απόσταση. Η αποστροφή για τα παραδοσιακά κόμματα στην Ευρώπη είναι ένα καλό μάθημα.
*Μέλος του Πολιτικού Συμβουλίου του ΠΑΣΟΚ/ΚΙΝ.ΑΛΛ., γραμματέας της κίνησης Ανανεωτική Αριστερά
