Μοντέλα διοίκησης στα ΑΕΙ με αφορμή το Αριστοτέλειο

Η φετινή ακαδημαϊκή χρονιά βρίσκει το ΑΠΘ με μια νέα πρυτανική αρχή. Στο ξεκίνημα της θητείας της η νέα πρυτανική αρχή εγκαινίασε κύκλους συναντήσεων με το διδακτικό, ερευνητικό και διοικητικό προσωπικό κάθε τμήματος του πανεπιστημίου. Στις συναντήσεις αυτές ο πρύτανης Κυριάκος Αναστασιάδης βασικά εστίασε στην επίλυση ζητημάτων καθημερινής λειτουργίας.

Τόνισε την ανάγκη εγκαθίδρυσης μιας αποτελεσματικής διοίκησης μέσω της «άμεσης επικοινωνίας των μελών ΔΕΠ με τις πρυτανικές αρχές». Υποστήριξε ότι η διεκπεραίωση των προβλημάτων μέσω της κατάθεσης εγγράφων συνιστά τη θεσμική οδό αλλά ενίοτε δυσχεραίνει την επίλυσή τους. Υπέδειξε ένα νέο μοντέλο διοίκησης όπου τα μέλη ΔΕΠ (καθηγητές/τριες) όταν διαπιστώνουν ένα πρόβλημα θα το διαβιβάζουν, μέσω των προέδρων των τμημάτων, στις πρυτανικές αρχές προς άμεση επίλυση.

Πρόκειται για ένα μοντέλο διοίκησης που δοκιμάστηκε εδώ και δεκαετίες σε άλλα εκπαιδευτικά συστήματα και κρίθηκε ατελέσφορο. Πρόσφατα κυκλοφόρησε η τεκμηριωμένη μελέτη της Ε. Ανδριάκαινα που εξηγεί αναλυτικά τις συνέπειες αυτού του μοντέλου διοίκησης στα πανεπιστήμια («Μάνατζμεντ στο Πανεπιστήμιο;», 2025). Η Ανδριάκαινα μας θυμίζει την ανάλυση που πρότεινε ο E. P. Thompson, στο βιβλίο του «Εταιρεία Περιορισμένης Ευθύνης Πανεπιστήμιο Warwick» (1970), για τις μεταβολές του ακαδημαϊκού συστήματος της Αγγλίας τη δεκαετία του 1960.

Ο Thompson επισήμανε την εμφάνιση ενός νέου είδους καθηγητή/τριας που όταν αναλαμβάνει μια σημαντική θέση στην ακαδημαϊκή διοίκηση συμπεριφέρεται ως διευθυντής/ντρια επιχείρησης. Αυτό το είδος καθηγητή/τριας προσβλέπει στην άμεση επικοινωνία της διοίκησης και του διδακτικού, ερευνητικού και διοικητικού προσωπικού. Οι θεσμοί συνδιοίκησης του πανεπιστημίου (π.χ. η Σύγκλητος) απονομιμοποιούνται καθώς θεωρείται ότι δυσχεραίνουν την άμεση ικανοποίηση των αναγκών-επιθυμιών των καθηγητών/τριών.

Οι εν λόγω θεσμοί περιορίζονται σε συνεδριάσεις διεκπεραίωσης όπου απλά εκφράζεται η γνώμη σε αποφάσεις που ήδη έχει προκαταβάλει η πρυτανική αρχή. Το όλο πλαίσιο προσιδιάζει με τις αναλύσεις του J.P. Lebrun περί της αποδυνάμωσης ή της άρνησης των ορίων -είτε πρόκειται για θεσμούς, είτε για κανόνες- και την αποσύνθεση του κοινωνικού δεσμού («Ανθρωπος χωρίς βαρύτητα», 2002).

Σήμερα γνωρίζουμε τα αποτελέσματα αυτού του μοντέλου διοίκησης: συρρίκνωση των διαδικασιών σύνθεσης των διαφορετικών απόψεων εντός των πανεπιστημίων, δημιουργία αδιεξόδων που οδηγούν στο κλείσιμο τμημάτων και σχολών. Tο πρόταγμα για ένα κοινό και συναινετικά σχεδιασμένο πλαίσιο ανάπτυξης του πανεπιστημίου υποχωρεί, οι παρεμβάσεις της διοίκησης του πανεπιστημίου κατακερματίζονται σε επιμέρους αιτήματα.

Αυτά τα αιτήματα, στον βαθμό που δεν ιεραρχούνται από μια συλλογικά συμφωνημένη δομή κανόνων, μοιραία μετατρέπονται σε μεταξύ τους ανταγωνιστικά διακυβεύματα. Ο μόνος που ωφελείται από αυτό το μοντέλο διοίκησης είναι ο/η πρύτανης καθώς δημιουργεί πελατειακές σχέσεις με το προσωπικό.

Χωρίς αμφιβολία το εν λόγω μοντέλο διοίκησης συνάδει απολύτως με το πνεύμα των νομοθετικών μεταβολών που επέβαλε η κυβέρνηση. Υπάρχουν βέβαια και πρυτανικές αρχές που για να αντισταθμίσουν τις υπερεξουσίες του/ης πρύτανη και του Συμβουλίου Διοίκησης ακολουθούν πρακτικές διαβούλευσης εντός των ακαδημαϊκών θεσμών.

Ενα επιπλέον πρόβλημα προκύπτει και από την αδυναμία αυτού του μοντέλου διοίκησης να αναστοχαστεί την κριτική που του ασκείται. Οπως εξηγεί και ο P. Fleming («Σκοτεινή Ακαδημία», 2021), το συγκεκριμένο είδος διοίκησης αντιλαμβάνεται όσους/ες πανεπιστημιακούς ασκούν κριτική ως αρωγούς συντεχνιακών ή κομματικών συμφερόντων.

Αυτό που πρωτίστως χρειάζεται η ακαδημαϊκή κοινότητα δεν είναι η «αδιαμεσολάβητη επίλυση» των αιτημάτων των μελών της. Τουναντίον, χρειαζόμαστε συλλογικές διαδικασίες λήψης αποφάσεων μέσα από διαβούλευση στο επίπεδο των τμημάτων, των σχολών και της Συγκλήτου. Χρειαζόμαστε τη μεσολάβηση του κοινού ορίζοντα υποχρεώσεων και δικαιωμάτων ώστε να μην ολισθαίνουμε σε ενδοπανεπιστημιακούς ανταγωνισμούς και σε πελατειακές σχέσεις.

Εντέλει χρειαζόμαστε τη νομοθετική κανονικότητα όπου οι πρυτανικές αρχές και οι κοσμήτορες θα εκλέγονται απευθείας από την ακαδημαϊκή κοινότητα, όπου θα καταργηθούν τα Συμβούλια Διοίκησης και όπου οι υπερεξουσίες του πρύτανη και των Συμβουλίων Διοίκησης θα επιστρέψουν στη Σύγκλητο.

*Αναπληρωτής καθηγητής στο ΑΠΘ