Η ανύψωση της αρχιτεκτονικής στα συντρίμμια της Παλαιστίνης

Ίσως το πιο γνωστό σιωνιστικό σλόγκαν από τις αρχές του 20ου αιώνα είναι το διαβόητο: «μια γη χωρίς ανθρώπους, για έναν λαό χωρίς γη». Αυτό το ανατριχιαστικό «μια γη χωρίς ανθρώπους», δηλαδή μια Παλαιστίνη terra nullius, επιχειρεί να πραγματώσει το Ισραήλ εδώ και 80 χρόνια. Η κατεχόμενη Παλαιστίνη και πιο πολύ η Λωρίδα της Γάζας έχουν γίνει το πεδίο ενός πειράματος όπου δοκιμάζεται με εργαστηριακή ακρίβεια η πιο προωθημένη επιστήμη καταπίεσης, κυριαρχίας και αφανισμού. 

Έχει πλέον καταγραφεί σε χιλιάδες εικόνες και αναλυτικούς υπολογισμούς η κολοσσιαία καταστροφή του δομημένου και φυσικού περιβάλλοντος στην Γάζα. Ο όρος «ερημοποίηση» μέχρι τώρα αναφερόταν σε διαδικασίες υποβάθμισης του εδάφους κι εξαφάνισης της βλάστησης. Πρώτη φορά ερευνητές άρχισαν να χρησιμοποιούν αυτόν τον όρο και για τον αστικό χώρο, καθώς τμήματα της Γάζας δεν έχουν μόνον καταστραφεί αλλά έχουν κυριολεκτικά κονιορτοποιηθεί από τα μηχανήματα, παρουσιάζοντας μια ενιαία κιτρινωπή επιφάνεια στις αεροφωτογραφίες.

Οι Παλαιστίνιοι χρησιμοποιούν την λέξη «μάρτυρας» για τους νεκρούς από την Ισραηλινή βία. Ίσως ο ίδιος χαρακτηρισμός θα άρμοζε και για τα σπίτια και τα κοινωφελή κτίρια που έχουν βομβαρδιστεί ή κατεδαφιστεί. Γιατί η απώλεια ενός σπιτιού δεν είναι μόνο τούβλο και σκυρόδεμα, αλλά και ιστορίες και αναμνήσεις που προσφέρουν μια συνέχεια μεταξύ των γενεών.

Γι’ αυτό λοιπόν η μπουλντόζα, αλλά και τα εκρηκτικά, δεν χρησιμοποιήθηκαν ποτέ στην Ιστορία με τέτοια σφοδρότητα όπως στην Γάζα. Γι’ αυτό ξεριζώνονται χιλιάδες ελιές, ξηλώνονται δρόμοι, δηλητηριάζονται πηγάδια. Γιατί μαζί με την εξόντωση των ανθρώπων επιχειρείται και μια πραγματική γενοκτονία της μνήμης. Στη Γάζα δεν σκοτώνονται μόνο οι ζωντανοί, εξαφανίζονται και τα ίχνη όσων προϋπήρξαν, ξανασκοτώνονται και οι νεκροί.

Η πρόσδεση στον τόπο

Γιατί είναι σημαντικό το θέμα του χώρου, των υποδομών και της αρχιτεκτονικής; Διότι οι διευθετήσεις του χώρου, ειδικά σε συνθήκες αποικιακής κατοχής, έρχονται να εγκαθιδρύσουν αποκλειστικότητες και απαγορεύσεις, και να οργανώσουν όλες τις μεθορίους και τα πειθαρχικά οπλοστάσια της βιοπολιτικής επιβολής. «Ο χώρος είναι ως εκ τούτου το ωμό υλικό της κυριαρχίας και η βία που κουβαλά μαζί της», όπως έγραφε ο Achille Mbembe στην “Νεκροπολιτική” του. Γι’ αυτό λοιπόν, αποκτούν μεγάλη σημασία οι πρακτικές των Παλαιστινίων στην διαχείριση του υλικού τους περιβάλλοντος. 

Η ακαταπόνητη επιμονή τους για συλλογική επιβίωση κι ελευθερία συμπυκνώνεται στην έννοια του Sumud. Το Sumud δεν εκφράζει απλώς την παθητική υπομονή μπροστά στις αντιξοότητες, αλλά μάλλον μια ενεργή βούληση να αντιστέκεσαι σε όλες τις δυσκολίες της καθημερινότητας. Κι αυτή η επιμονή έχει επίσης μια σαφώς χωρική διάσταση, την θέληση «να μείνουμε στη θέση μας, να προσκολληθούμε στα σπίτια και τη γη μας με όλα τα διαθέσιμα μέσα». 

Οι για δεκαετίες καταπιεσμένοι και πολιορκημένοι Παλαιστίνιοι αντιδρούν με κάθε τρόπο στην προοπτική να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους. Αντίθετα μετατρέπουν την γη τους, το υπέδαφός τους και τα ερείπιά τους σε εργαλείο αντίστασης και αγώνα. Αυτή η κατηγορηματική και πολύτροπη πρόσδεση στον τόπο ίσως να αποτελεί το πιο δραστικό αντίδοτο στα σύγχρονα μέσα της κυριαρχίας. Και μπορεί να γίνει ένας τρόπος χειραφέτησης από πιο ύπουλες μορφές αποπλάνησης.

Πρέπει να καταλάβουμε ότι οι φαντασμαγορικές μορφές της σύγχρονης αρχιτεκτονικής είναι επίσης μια μορφή αποικιοποίησης. Η soft power του αρχιτεκτονικού λούστρου, του τεχνολογικού sublime και των θεαματικών έργων τύπου Ντουμπάι διαβρώνει την αντίληψή μας κι επιβάλλεται στον ορίζοντα των αισθητικών προσδοκιών μας. Κι έμμεσα σφυρηλατεί την συναίνεση σε ένα καθολικό μοντέλο μητροπολιτικού πολιτισμού βασισμένο στην εκμετάλλευση και κατανάλωση. 

Οι άτυπες αρχιτεκτονικές προσεγγίσεις που μέσα από την αναγκαιότητα, αναδύονται στην Παλαιστίνη, διαμορφώνουν ένα άλλο υπόδειγμα. Υποδεικνύουν στάσεις που σαμποτάρουν τα αφηγήματα της τεχνοκρατικής παγκόσμιας τάξης. Που μπορούν εν δυνάμει να καλλιεργήσουν νέα φαντασιακά ενός μετα-αποικιακού και μετα-καπιταλιστικού χώρου.

Οικοδομική χειραφέτηση

Τι χαρακτηρίζει όμως ένα τέτοιο εγχείρημα; Ξεκινώ με αυτό που θα ονόμαζα υλική και τεχνική φαντασία.
Πώς άραγε οι Παλαιστίνιοι δημιουργοί καταφέρνουν να πλοηγηθούν στο κατακερματισμένο περιβάλλον τους και στους ασφυκτικούς ισραηλινούς περιορισμούς στην κινητικότητα, σε υλικά και σε οικοδομικές άδειες; Πως αρχιτέκτονες, καλλιτέχνες και τεχνίτες φτιάχνουν ένα νέο δέρμα για την γεμάτη πληγές κι εγκαύματα πατρίδα τους;

Δεδομένου ότι το Ισραήλ ελέγχει και εμποδίζει την ροή των υλικών αγαθών στις παλαιστινιακές κοινότητες, οι σχεδιαστές και οι τεχνίτες έχουν ελάχιστα μέσα στην διάθεσή τους. Είναι αναγκασμένοι να εφεύρουν τρόπους αναπροσαρμογής διαθέσιμων υλικών και παραδοσιακών τεχνικών για να αντιμετωπίσουν τα κάθε είδους εμπόδια. Κατά συνέπεια, ο σχεδιασμός εκτείνεται πέρα από αισθητικές και λειτουργικές επιδιώξεις και αναδεικνύεται σε ένα είδος αφήγησης, που γεφυρώνει την παράδοση και την σύγχρονη ταυτότητα των Παλαιστίνιων δημιουργών. Η οικοδομική δημιουργία, εκτός από τις χρηστικές προθέσεις της, γίνεται και μια πράξη αντίστασης στην πολιτισμική διαγραφή.  

Με τα υλικά που διαθέτουν, τις πέτρες την λάσπη, τον τσιμεντόλιθο, και τα ίδια τα χαλάσματα καταφεύγουν στην ευρηματικότητα, την φαντασία και τις παραδοσιακές δεξιότητες. Η αρχιτεκτονική ασκείται ως μια ήπια και μειωμένης επιτήδευσης διευθέτηση τόσο των επιτακτικών αναγκών όσο και της συλλογικής θέλησης για έκφραση στον χώρο. Διανοίγεται έτσι μια προοπτική επανάκαμψης της οικοδομικής τέχνης έξω από το ασηπτικό περιβάλλον των βιομηχανικών υλικών και των τυποποιημένων μεθόδων. Κι έξω από την οικουμενική και οικοκτονική δικτατορία της αγοράς.

Και με αυτόν τον τρόπο, οι Παλαιστίνιοι διαμορφώνουν την πραγματική πρωτοπορία της ανθεκτικότητας και βιωσιμότητας. Μια πρωτοπορία που δεν βασίζεται στον φετιχισμό της τεχνολογικής καινοτομίας και στα τεχνάσματα του greenwashing, αλλά στην δραστικότητα της ριζωμένης στον τόπο και στην κοινωνία δεξιοτεχνίας. 

Παράλληλα, αυτό που χαρακτηρίζει τις χωρικές πρακτικές στην Παλαιστίνη είναι η συλλογική ενδυνάμωση. Το τεράστιο τραπέζι για το Ραμαζάνι του 2025 μέσα στα ερείπια της Ράφας ήταν μια τέτοια ύψιστη στιγμή συλλογικής υπέρβασης.

Πιο κρίσιμο από τη δημιουργία αρχιτεκτονικών σημείων αναφοράς είναι η οικοδόμηση της κοινότητας. Η έλλειψη ελευθερίας και πόρων αντισταθμίζεται από την αλληλεγγύη, την συνεργασία, και την έννοια της συλλογικής νοημοσύνης.

Ο καπιταλισμός προωθεί την πεποίθηση ότι πρέπει να λειτουργείς ως άτομο, να σκέφτεσαι ατομικά και να δρας με βάση το δικό σου όφελος. Η απομάκρυνση από αυτήν τη λογική, είναι για τους Παλαιστίνιους ένας μονόδρομος επιβίωσης. Έτσι, η γνώση από μέσο προσωπικής ανάδειξης γίνεται κάτι που μοιράζεται ώστε να τεθεί σε ευρύτερη χρήση για όλη την κοινότητα. 

Παραδοσιακές πρακτικές ανταλλαγής γνώσεων αλλά και πειραματικοί τρόποι παραγωγής νέων μορφών γνώσης βρίσκονται στο επίκεντρο των δημιουργικών τεχνών στην Παλαιστίνη, ειδικά στην δουλειά νεότερων ομάδων. Η συσπείρωση, το μοίρασμα και η κοινή δράση είναι η μόνη δυνατότητα ανταπόκρισης στις συνθήκες που επιβάλλει το Ισραήλ. Και έτσι άθελα τους οι Παλαιστίνιοι προσφέρουν ένα παγκόσμιο πρότυπο για το πώς να ζούμε και να δημιουργούμε στους έσχατους καιρούς. 

Η αρχιτεκτονική της ανυπακοής

Μαζί με την υλική χειραφέτηση και την έμφαση στην κοινότητα αυτό που καθορίζει την παραγωγή του χώρου, ειδικά στην Γάζα, είναι η αρχιτεκτονική ανυπακοή.

Η αρχιτεκτονική πρέπει ενίοτε να είναι ασεβής σε θεσπίσεις και κανόνες όταν αυτοί έχουν επιβληθεί από μια στυγνή κυριαρχία. Οι χωρικές πρακτικές με τις οποίες μια κοινωνία ανασαίνει αποκτούν τότε χαρακτήρα ανυπακοής και κλεφτοπολέμου. Γίνονται μια υποδομή αντίστασης.

Οι σήραγγες που σκάφτηκαν σε όλον τον θύλακα της Γάζας είναι ένα τέτοιο εκπληκτικό παράδειγμα ανάκτησης του χώρου. Είναι μια αντι-μνημειακή αρχιτεκτονική, με την έννοια του οπτικού εκτοπίσματος, αλλά απολύτως ηρωϊκή ως προς μέγεθος και τη δυσκολία της. Οι σήραγγες είναι αξιοθαύμαστες τόσο για την εξελιγμένη μηχανική τους όσο και για την πολύπλοκη συνομωτική οργάνωση που απαιτείται για τη διαχείρισή τους.

Το 2005, η ισραηλινή κυριαρχία στη Γάζα μετατράπηκε από άμεση στρατιωτική κατοχή σε μια εξουθενωτική πολιορκία, περιορίζοντας κάθε θαλάσσια πρόσβαση και χερσαίο πέρασμα. Και όταν λίγο αργότερα ήρθε η Χαμάς στην εξουσία, ο στραγγαλισμός αυτός έγινε ακόμα πιο ασφυκτικός. Αυτό οδήγησε στον πολλαπλασιασμό των σηράγγων, οι οποίες έγιναν οι πνεύμονες μέσω των οποίων ανέπνεε η Γάζα. Από ένα υπόγειο σύστημα συνοριακού μικρολαθρεμπορίου, οι σήραγγες απέκτησαν βιομηχανική κλίμακα, εισάγοντας από την Αιγυπτιακή μεθόριο κάθε είδος καθημερινής κατανάλωσης μέχρι και βασικά δομικά υλικά, όπως ο χάλυβας και το τσιμέντο. Η κυβέρνηση της Χαμάς δημιούργησε ακόμη και ένα υπουργείο για τη διαχείριση και τη ρύθμιση των τούνελ. Και όταν η Αίγυπτος απέκλεισε πλήρως τα ανεπίσημα περάσματα, οι σήραγγες εξελίχτηκαν κυρίως σε ένα κρυφό δίκτυο εσωτερικής κυκλοφορίας σε όλον τον θύλακα της Γάζας, συγκροτώντας ουσιαστικά μια υπόγεια σκιώδη πολεοδομία που καταργεί τα σύνορα, και διαβρώνει την υπέργεια σιωνιστική πειθάρχηση του χώρου.

Κλείνοντας αυτές τις σύντομες παρατηρήσεις, θέλω να τονίσω ξανά την παραδειγματική σημασία της Παλαιστίνης. Οι πραγματικότητες του βιωμένου χώρου, που προκύπτουν από το σθένος, από το sumud, από το ανεξάντλητο ήθος και την αξιοπρέπεια αυτού του λαού, είναι μια παρακαταθήκη αγωνιστικής επιβίωσης για τις παραιτημένες δυτικές κοινωνίες. Μας ξεκουνά από την επανάπαυσή μας σε χρεοκοπημένες αντιλήψεις και μας σπρώχνει να ξανασκεφτούμε ρεπερτόρια αντίστασης και διεκδίκησης ενός πιο δίκαιου μέλλοντος.

Και γι’ αυτό, κόντρα στην αυτοκρατορία της σκόνης και του θανάτου που είναι το Ισραήλ και οι σύμμαχοί του, η Παλαιστίνη έχει για πάντα νικήσει.

* Καθηγητής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας