Δεν συζητάμε το δημοψήφισμα απλώς επειδή «συμπληρώθηκαν» δέκα χρόνια. Ή επειδή θέλουμε να προστατέψουμε την Ιστορία από τον Τσίπρα. Ούτε επειδή η ενδόμυχη, πέρα από κάθε ερμηνεία, ιστορική του σημασία το επιτάσσει.
Αντίθετα, αυτές οι «αφορμές» βασίζονται στο ότι μια σειρά αφηγημάτων, εδώ και χρόνια, έχει καταστήσει το «δημοψήφισμα» πρόσφορο πεδίο σύγκρουσης στον δημόσιο λόγο.
Ως αφορμές τις επικαλούνται όσοι θέλουν να κρύψουν ότι είχαν πάρει θέση στο πεδίο εξαρχής. Οτι παραμόνευαν, πάντα έτοιμοι, περιμένοντας μια «αφορμή»-ευκαιρία, αναμενόμενη όπως η επέτειος, έκτακτη όπως ο Τσίπρας ή διαρκής όπως το γράψιμο της Ιστορίας.
Η θέση μου είναι αυτή του μη ουδέτερου ανταποκριτή που επιδιώκει να αποκαλύψει τις αφηγηματικές επιχειρήσεις μιας εκ των αντιμαχόμενων πλευρών.
Το τέλος της Αριστεράς ως εναλλακτική πολιτική πρόταση
Η πλευρά αυτή παρουσιάζει το «δημοψήφισμα» ως κάτι μεγαλύτερο από την περίοδο που ξεκινάει με την εξαγγελία Τσίπρα και τελειώνει με την ανακοίνωση του αποτελέσματος. Από γεγονός το μετατρέπει σε σύμβολο που περιλαμβάνει και αντιπροσωπεύει ολόκληρη την περίοδο διακυβέρνησης του ΣΥΡΙΖΑ, πριν και μετά το δημοψήφισμα. Η λέξη «δημοψήφισμα» γίνεται το αποκορύφωμα και η επιτομή της.
Το αφήγημα προχωράει στη νοηματοδότηση του συμβόλου «δημοψήφισμα-επιτομή» ως «κωλοτούμπα», μέσω της ερμηνείας της υπογραφής του 3ου Μνημονίου ως προδοσία της λαϊκής ετυμηγορίας του δημοψηφίσματος. Ετσι, όλη η διακυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ γίνεται «κωλοτούμπα».
Στο επόμενο βήμα, χρησιμοποιώντας το αφήγημα του ΣΥΡΙΖΑ «πρώτη φορά Αριστερά», προχωράει στην ταύτιση του ΣΥΡΙΖΑ με την Αριστερά στο σύνολό της. Αυτό «επιτρέπει» τον ισχυρισμό «η κωλοτούμπα τελέστηκε από την Αριστερά» και «εξηγεί» τη δημοσκοπική της κατάρρευση.
Στην «κωλοτούμπα» όμως, πέρα από το νόημα της «προδοσίας της λαϊκής ετυμηγορίας», το αφήγημα προσδίδει και ένα δεύτερο νόημα: την εξομοίωση της διακυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ-Αριστερά με το «σύστημα» (ΠΑΣΟΚ-Ν.Δ.).
Ως προδοσία της λαϊκής εντολής και ως εξομοίωση με το «σύστημα», το «δημοψήφισμα» δεν αποτελεί απλώς «ήττα της μεγάλης αυταπάτης», αλλά οριοθέτηση του «τέλους του λαϊκισμού» και «τεκμηρίωση» τεσσάρων κομβικών υποαφηγημάτων:
● Την ταύτιση της Αριστεράς και κάθε λόγου περί εναλλακτικής διακυβέρνησης με τον λαϊκισμό.
● Την πλήρη ανυπαρξία εναλλακτικών.
«Γιατί να μην ξεχνάμε ότι η πίεση της οικονομικής κρίσης σε συνδυασμό με τον ακραίο λαϊκισμό της εποχής οδήγησε πολλούς συμπολίτες μας να πιστεύουν ότι υπήρχαν κάποιες εναλλακτικές απαντήσεις στα αδιέξοδά μας, που περνούσαν μέσα από την έξοδο από το ευρώ ή άλλες ανέφικτες “λύσεις”» (Παπαχελάς)
● Την επιβεβαίωση του νεοφιλελεύθερου ΤΙΝΑ.
● Την ταύτιση της μειοδοσίας με τον πολιτικό ρεαλισμό.
Η ήττα του «λαϊκισμού των λεφτόδεντρων» επιτρέπει στον Κωστή Χατζηδάκη να εξυμνήσει τη μειοδοσία ως απόρριψη του λαϊκισμού: «Οι ίδιοι οι πολίτες έδειξαν ότι έμαθαν το μάθημά τους. Και γι’ αυτό, το 2019 και ξανά το 2023 έδωσαν ευρεία πλειοψηφία στην Νέα Δημοκρατία. Το κόμμα, δηλαδή, που υποσχέθηκε με διαφορά τα λιγότερα απ’ όλους και δεσμεύτηκε να κάνει πράξη ευρωπαϊκές μεταρρυθμίσεις κοινής λογικής».
Η ταύτιση της Αριστεράς με τους συστημικούς αντιπάλους της, μέσω της προδοσίας της λαϊκής ετυμηγορίας και της «αποδεδειγμένης», πλέον, απουσίας εναλλακτικών, συνθέτει το αφήγημα του «τέλους της Αριστεράς».
Το τέλος του Λαού ως ιστορικό υποκείμενο
Η δεύτερη ερμηνεία παρουσιάζει το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος, την «αυτοκτονική ετυμηγορία του ελληνικού λαού» (Κασιμάτης) ως τεκμήριο της παθολογίας της πλειοψηφίας και, κατά συνέπεια, της επικινδυνότητας των δημοψηφισμάτων γενικότερα.
Ο Γιαννακίδης σημειώνει ανεπιτήδευτα: «Το “Οχι” έλαβε 62% και το “Ναι” 38%. Να έχετε πάντα κατά νου τούς συγκεκριμένους αριθμούς καθώς περιγράφουν πολλά περισσότερα από ένα γέννημα της κάλπης. Συνθέτουν μία σταθερά που διατρέχει το σύνολο της κοινωνίας μας… Αποτυπώνεται σε μετρήσεις και δημοσκοπήσεις, στα σχόλια στα social, στην ευρύτερη κοινωνική συμπεριφορά. Είναι αυτό το 40% που συγκροτεί το διαχρονικό μέτωπο της λογικής, που, αν θέλετε, τραβάει, σαν υποζύγιο, τη χώρα προς το μέλλον».
Πιο αιχμηρό, το viral μήνυμα, αγνώστου (σε μένα) συγγραφέα: «Με το δημοψήφισμα του 2015 είχαμε την εξαιρετική ευκαιρία να μετρήσουμε το IQ των Ελλήνων σε ένα πολύ μεγάλο δείγμα του πληθυσμού».
«Το 62% του λαού είναι παθολογικό» είναι το αφήγημα-ταφόπλακα της Συλλογικότητας (λαός, εργατική τάξη κ.λπ.) ως ιστορικό υποκείμενο.
Από τον Λαό ως υποκείμενο της Ιστορίας περνάμε στον λαό ως νήπιο που χρειάζεται φροντιστήριο:
«Η εμπειρία του 2015 ήταν άλλωστε ένα ακριβό φροντιστήριο για όλους μας, καθώς προσγείωσε ένα πολύ μεγάλο κομμάτι του ελληνικού λαού στην πραγματικότητα» (Παπαχελάς)
Οπως θα δούμε στο επόμενο άρθρο, το «τέλος Αριστεράς και Λαού» σηματοδοτεί, σύμφωνα με το αφήγημα, το τέλος ενός κεφαλαίου της σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας και την αφετηρία ενός νέου.
* Κοινωνικός ανθρωπολόγος
