Μια Παναγιά, μιαν αγάπη μου έχω κλείσει σ` ερημοκλήσι αλαργινό. Νίκος Γκάτσος.
Παλαιολόγειες, Βυζαντινές εικόνες της Παναγίας, από τη Θεσσαλονίκη.
– Το « Βυζαντινό Μπαρόκ»
-Η Δυναστεία των Παλαιολόγων βασίλεψε στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία από το 1261 μέχρι την άλωση , το 1453, σχεδόν δύο αιώνες. Οι Παλαιολόγοι ανέκτησαν την Πρωτεύουσα και προσπάθησαν να ανασυστήσουν την Αυτοκρατορία. Όμως οι περασμένες δόξες του Βυζαντίου δεν επανήλθαν ποτέ.
-Η τέχνη και η αρχιτεκτονική γνώρισαν την τελευταία τους άνθηση. Αναζητήσεις μορφολογικές, χρωματικές, έρευνες και εφαρμογές νέων τρόπων καλλιτεχνικής έκφρασης, εκλεπτύνσεις, προσέγγιση στην ανθρώπινη κλίμακα, υποβολή, μυστικισμός, πολλαπλότητα αλλά με ενότητα στη σύνθεση, μεγαλειώδεις αγιογραφικές συνθέσεις και ψηφιδωτά χαρακτηρίζουν την αρχιτεκτονική και την τέχνη της παλαιολόγειας περιόδου. ( Το « Βυζαντινό Μπαρόκ» κατά τον Παναγιώτη Μιχελή.).
Στη «συμβασιλεύουσα» Θεσσαλονίκη κατά την παλαιολόγεια περίοδο υπάρχει μια γενική πολιτιστική άνθηση που οφείλεται, εν μέρει, και στην αξιόλογη οικονομική άνοδο. Η πόλη είναι το σημαντικότερο καλλιτεχνικό κέντρο, μετά την Κωνσταντινούπολη, μέσα στον συρρικνωμένο Βυζαντινό κόσμο. Σπουδαία μνημεία αρχιτεκτονικής στην Θεσσαλονίκη κτίζονται στην παλαιολόγεια περίοδο. Είναι υψηλής τέχνης και τεχνικής τόσο που πολλοί ερευνητές μιλούν για Μακεδονική σχολή.
-Η Παναγία Οδηγήτρια είναι ο πλέον διαδεδομένος αγιογραφικός τύπος της Θεοτόκου. Η επωνυμία έχει να κάνει με τη Ιερά Μονή Οδηγών Κωνσταντινούπολης αλλά με την ίδια την Θεοτόκο που Οδηγεί τα πρώτα βήματα του Χριστού.
-Οι συγκινητικές επωνυμίες της Θεοτόκου( Οδηγήτρια, Μεσίτρια, Ελπίς των απελπισμένων, Ρευματοκρατόρισσα,…) βρίσκονται στα χείλη των ευσεβών αλλά και στα θρησκευτικά κείμενα.
Τη Ρευματοκρατόρισσα τη φέραν οι παππούληδες μου από μια πολιτεία της Προποντίδας. Την άρπαξαν μια Κυριακή πρωί και φύγαν πάνω στ’ άλογα.,,,Σε δυο τρεις μέρες, τραβώντας συνεχώς κατά τα δυτικά, έφτασαν στον Έβρο και διάβηκαν σα λιτανεία το ρεύμα. Η Ρευματοκρατόρισσα συγκράτησε και πάλι το πολύ νερό. Απόσπασμα από το βιβλίο του Γιώργου Ιωάννου (1927-1985), «Η σαρκοφάγος» ,1971.
Οι αμφίγραπτες( ή αμφιπρόσωπες ή αμφίπλευρες) εικόνες είναι κυρίως εικόνες μεγάλου μεγέθους τις οποίες χρησιμοποιούσαν στις λιτανείες( λέγονται και λιτανευτικές εικόνες). Οι πιστοί έβλεπαν στις πομπές αυτές και τις δύο όψεις της εικόνας. Οι περισσότερες λιτανευτικές εικόνες διασώζουν στο μέσον της κάτω πλευρά την εντορμίαν στην οποία προσαρμοζόταν το άνω μέρος του κονταριού που κρατούσε ψηλά την εικόνα κατά την διάρκεια της λιτανείας.
Περίφημες Βυζαντινές – παλαιολόγειες εικόνες της Παναγίας από τη Θεσσαλονίκη.
‘ἐν κροσσωτοῖς χρυσοῖς περιβεβλημένη, πεποικιλμένη’
-Παναγία Δεξιοκρατούσα. 12ος αι. Αυγοτέμπερα σε ξύλο, 0.90x 0.57μ. Σκευοφυλάκιο Ιεράς Πατριαρχικής και Σταυροπηγιακής Μονής Βλατάδων, Θεσσαλονίκη.
– Αμφιπρόσωπη. 0.97x 064μ. Α όψη: Ευαγγελισμός, Ετοιμασία του Θρόνου, Αρχάγγελοι, Κοίμησις της Θεοτόκου, 14ος αι. Ένθετη εικόνα στο κέντρο της συνθέσεως με την Παναγία Οδηγήτρια του 13ου αι. Β όψη: Παναγία Βρεφοκρατούσα, σε θρόνο, πλαισιωμένη με δύο Αρχαγγέλους, 18ος αι. . Αυγοτέμπερα σε ξύλο, Σκευοφυλάκιο Ιεράς Πατριαρχικής και Σταυροπηγιακής Μονής Βλατάδων, Θεσσαλονίκη.
-Παναγία Δεομένη, 14ος αι. Αυγοτέμπερα σε ξύλο, 0.56x 0.32μ. Από τον Ιερό Ναό Υπαπαντής Θεσσαλονίκης. Β-Χ-Μουσείο.
-Παναγία Οδηγήτρια Δεξιοκρατούσα, 14ος αι. 1.21x 0.94 μ, Αυγοτέμπερα σε ξύλο, με την επιγραφή: « Η Ελπίς των Απελπισμένων» με κόκκινα κεφαλαία γράμματα. Από τον Ιερό Ναό της Παναγίας Αχειροποιήτου Θεσσαλονίκης.
-Παναγία Οδηγήτρια, 14ος αι. 0.90x 071 μ. Αυγοτέμπερα σε ξύλο, Η επιγραφή με χρυσά γράμματα: ἐν κροσσωτοῖς χρυσοῖς περιβεβλημένη, πεποικιλμένη( Ψαλμός 44, 14). Σκευοφυλάκιο Ιεράς Πατριαρχικής και Σταυροπηγιακής Μονής Βλατάδων, Θεσσαλονίκη.
-Αμφιπρόσωπη. 1.03 x 0.67 μ. Αυγοτέμπερα σε ξύλο. Α όψη: Παναγία Οδηγήτρια, 14ος αι. Β όψη: Οι Απόστολοι Πέτρος και Παύλος, 14ος αι. Σκευοφυλάκιο Ιεράς Πατριαρχικής και Σταυροπηγιακής Μονής Βλατάδων, Θεσσαλονίκη.
-Αμφιπρόσωπη. Α όψη: Οι τρεις Ιεράρχες. Β όψη: : Παναγία Οδηγήτρια, 14ος αι. Αυγοτέμπερα σε ξύλο, Ιερός Ναός Αγίου Νικολάου Θεσσαλονίκης.
– Αμφιπρόσωπη. Α όψη: Χριστός Παντοκράτωρ, 14ος αι. Β όψη: : Παναγία Οδηγήτρια, 16ος αι. Αυγοτέμπερα σε ξύλο, Ιερός Ναός Αγίου Γεωργίου, Κολυνδρός Πιερίας.
– Αμφιπρόσωπη. Α όψη: Παναγία Οδηγήτρια, 14ος αι. Β όψη: Σταύρωση 14ος αι. Αυγοτέμπερα σε ξύλο, Β-Χ-Μουσείο με προέλευση από την Θεσσαλονίκη. Σκευοφυλάκιο Ιεράς Πατριαρχικής και Σταυροπηγιακής Μονής Βλατάδων, Θεσσαλονίκη.
– Αμφιπρόσωπη. Α όψη: Παναγία Οδηγήτρια « Ρευματοκρατούσα ή Ρευματοκρατόρισσα ή Ρεματοκρατούσα», 17ος αι. 1.07 x 0.77μ. Αυγοτέμπερα σε ξύλο, Β όψη: Σταύρωση 15ος αι. Από τον Ιερό Ναό της Παναγίας Αχειροποιήτου Θεσσαλονίκης.
– Παναγία « Η Μεσίτρια», 14ος αι. 1.21x 0.66 μ. Αυγοτέμπερα σε ξύλο, Ιερός Ναός Παναγίας Λαοδηγήτριας, Θεσσαλονίκη. Η επιγραφή Η ΜΕ-ΣΙΤΡΙΑ είναι γραμμένη με κόκκινο χρώμα ένθεν και εκείθεν της κεφαλής της Παναγίας.
1*. Αρχιτέκτων, Ιστορικός Αρχιτεκτονικής, Ιστορικός Τέχνης.
2*. Αφιερωμένο στη μνήμη των αγαπημένων μου μητέρων που γιόρταζαν αυτή τη μέρα: Μαρίκα Ν. Καζαμιάκη- Σαλούστρο και Παναγιούλα ( Γιούλα) Χ. Γαλάνη – Μπαρτζώτα.
