Φιλοσοφικές Σχολές στην Αρχαία Αθήνα

Αντισθένης. Κυνικός φιλόσοφος:

-Μαθημάτων αναγκαιότατον τα κακά απομαθείν. Το  αναγκαιότερο μάθημα είναι να αποβάλλεις όσα  κακά έμαθες.

-Ο αυτός ερωτηθείς υπό τίνος τι τον υιόν διδάξει είπεν· «ει μεν θεοίς αυτόν συμβιούν εθέλοις φιλόσοφον, ει δε ανθρώποις ρήτορα.» Όταν κάποιος τον ρώτησε τι να σπουδάσει τον γιο του απάντησε: «αν θέλεις να συμβιώσει με θεούς, φιλόσοφο, αν με ανθρώπους, ρήτορα.»

Ισοκράτης. Αρχαίος Αθηναίος ρήτορας  (436-338 π.Χ.). Της παιδείας την μεν ρίζαν είναι πικράν τον δε καρπόν γλυκύν.

Πλάτων: Όμηρος την Ελλάδα επεπαιδεύκει.

Αριστοτέλης: Τριών δει παιδεία: φύσεως, μαθήσεως, ασκήσεως.

Διογένης ο κυνικός φιλόσοφος (410 – 323 π.Χ.) Παιδεία τοις μεν νέοις σωφροσύνη, τοις δε πένησι πλούτος, τοις δε πλουσίοις κόσμος. Η παιδεία για τους νέους είναι σωφροσύνη, για τους φτωχούς πλούτος και για τους πλούσιους κόσμημα.

Τα πρώτα πανεπιστήμια στον κόσμο θεμελιώθηκαν στην αρχαία Αθήνα.

Πλάτων:  Όμηρος την Ελλάδα επεπαιδεύκει.

Ο Όμηρος και ο Ησίοδος τον 8ο αιώνα π.Χ. δημιούργησαν τις προϋποθέσεις για να ξεκινήσει μια «Σχολή σκέψης» που έθεσε πνευματικά  όρια που δεν ξεπεράστηκαν ποτέ. Περίπου 360 χρόνια μετά τον Όμηρο και τον Ησίοδο ο Πλάτων «θεμελίωσε» το πρώτο Ανώτατο Ίδρυμα στον κόσμο, την Ακαδήμεια.

Θα μπορούσαμε να σχεδιάσουμε το μονοπάτι της σκέψης: Άρχισε από τον Όμηρο και τον Ησίοδο τον 8ο αιώνα π. Χ. και μετά οι ποιητές και οι ραψωδοί το έφεραν στα μικρασιατικά παράλια και τα κοντινά τους νησιά όπου «άνθησε» η φιλοσοφία για πρώτη φορά τόσο μεθοδικά σ` όλον τον κόσμο με τους Θαλή, Αναξίμανδρο, Αναξιμένη, Ηράκλειτο, Πυθαγόρα.. Μετά το μονοπάτι της σκέψης, του στοχασμού και της επιστήμης φτάνει στη Μεγάλη Ελλάδα (Magna Graecia) με την Ελεατική σχολή και τους φιλοσόφους: Ζήνωνα, Παρμενίδη, Ξενοφάνη, Εμπεδοκλή.. Αφού περάσουμε όλους αυτούς τους λεγόμενους « Προσωκρατικούς φιλοσόφους» φτάνουμε στον φιλόσοφο «κλειδί» τον αξεπέραστο Σωκράτη. Αυτός μας πάει στον μαθητή του Πλάτωνα και ο Πλάτων στον μαθητή του Αριστοτέλη.. Και το ταξίδι συνεχίζεται γιατί ο άνθρωπος δε σταματά ποτέ να σκέφτεται, να στοχάζεται, να φιλοσοφεί, να ερευνά..

Μερικές από τις φιλοσοφικές σχολές των Αθηνών

1. Η Ακαδημία του Πλάτωνα μπορεί να θεωρηθεί το πρώτο ίδρυμα ανώτερης εκπαίδευσης στον κόσμο από πνευματικής, φιλοσοφικής και επιστημονικής άποψης.

Η Ακαδημία, ιδρύθηκε  από τον Πλάτωνα το 387 π. Χ.  Θεωρείται η πρώτη οργανωμένη φιλοσοφική σχολή στην ιστορία. Ο Πλάτωνας, μαθητής του Σωκράτη, ανέπτυξε μια φιλοσοφία που εστίαζε στον κόσμο των Ιδεών, έναν υπερβατικό κόσμο που περιέχει τις αιώνιες και τέλειες μορφές της πραγματικότητας. Ο Πλάτων πρόσθεσε στο μέχρι τότε «κτίσμα» της φιλοσοφίας έναν ακόμη όροφο. Τον όροφο των Ιδεών.

Η Ακαδημία υπήρξε κέντρο μάθησης για σχεδόν 900 χρόνια, προσελκύοντας σπουδαστές από όλο τον αρχαίο κόσμο. Στόχος της δεν ήταν μόνο η αναζήτηση της αλήθειας, αλλά και η προετοιμασία ηγετών που θα καθοδηγούσαν την κοινωνία. Στην Ακαδημία διερευνήθηκαν  θέματα όπως η δικαιοσύνη, η πολιτική, η φύση της ψυχής, η ποίηση, το θέατρο, η δομή του σύμπαντος.. Μεταξύ των πιο γνωστών διαλόγων του Πλάτωνα περιλαμβάνονται η “Πολιτεία” και ο “Τίμαιος”, στα οποία προτείνει την ιδέα της ιδανικής πολιτείας και της αρμονίας του κόσμου.

Η Ακαδημία ( Ακαδήμεια Πλάτωνος) ιδρύθηκε στην Αθήνα γύρω στο 387 π.Χ. από τον Πλάτωνα, μαθητή του Σωκράτη. Ονομαζόταν Ακαδήμεια ( Ακαδημία) γιατί οι εγκαταστάσεις της βρισκόταν σε ιερό άλσος όπου λατρευόταν ο ήρωας Ακάδημος ο οποίος «έδωσε» το όνομα του στην περιοχή. Ο διασημότερος σπουδαστής της Ακαδήμειας του Πλάτωνα ήταν ο αξεπέραστος Αριστοτέλης που δίδαξε εκεί πριν κάνει τη δική του σχολή, το γνωστό Λύκειον Αριστοτέλους.

Είναι το πρώτο οργανωμένο ανώτερο εκπαιδευτικό ίδρυμα στον δυτικό κόσμο με σκοπό την καλλιέργεια της φιλοσοφίας, της μαθηματικής σκέψης, της πολιτικής θεωρίας, της μεταφυσικής, τον κόσμο των ιδεών του Πλάτωνα.. Δεν είχε τον επίσημο οργανωτικό χαρακτήρα των σύγχρονων  πανεπιστημίων (όπως βαθμούς, τίτλους σπουδών,  πρόγραμμα σπουδών, πτυχία,  μεταπτυχιακά,  κρατική αναγνώριση), αλλά λειτουργούσε ως σχολή υψηλής διανόησης, στοχασμού, διαλόγου, επιστήμης. Επηρέασε βαθύτατα τη φιλοσοφική σκέψη και την εκπαίδευση.

Ο χώρος  είναι διαμορφωμένος σήμερα ως Αρχαιολογικό Άλσος, κοντά στην  οδό Λένορμαν, και στις όχθες του ποταμού Κηφισού.  Από το Δίπυλον του Κεραμεικού οδηγούσε εδώ  δρόμος μήκους ~1,5 χλμ., Σήμερα η διαδρομή αυτή ταυτίζεται με τις οδούς Πλαταιών, Πλάτωνος και Σαλαμίνος.
Φιλοξενούσε πολλά ιερά και βωμούς, όπως του Ακαδήμου, του Έρωτα, του Διός Καταιβάτου ( που κατεβάζει κεραυνούς και βροχές), του Προμηθέα και του Ηφαίστου. Η Σχολή του Πλάτωνα λειτούργησε για 900 και πλέον χρόνια, γνωρίζοντας μεγάλη ακμή ιδίως με τους λεγόμενους Νεοπλατωνικούς φιλόσοφους, έως το 529 μ. Χ., όταν με διάταγμα του αυτοκράτορα Ιουστινιανού έκλεισαν για πάντα όλα τα εκπαιδευτικά κέντρα της Αθήνας, ορίζοντας έτσι το τέλος του αρχαίου κόσμου.

Η σύγχρονη αγγλική λέξη academy σημαίνει ίδρυμα ανώτερης εκπαίδευσης. 

2. Το Λύκειον του Αριστοτέλους

Πήρε το όνομα του από τον Ναό του Λυκείου Απόλλωνος που βρισκόταν εκεί όπου ο Αριστοτέλης ίδρυσε την περιπατητική φιλοσοφική σχολή  το 334 π.Χ.

Τα ερείπια του Λυκείου ανακαλύφθηκαν το 1996 ανάμεσα στο Β-Χ-Μ ( Βυζαντινό Χριστιανικό Μουσείο), το Ωδείο Αθηνών και τις οδούς Ρηγίλλης, Βασιλίσσης Σοφίας, Βασιλέως Κωνσταντίνου ( κοίτη Ιλισού).

 Ο χώρος του Λυκείου είχε χρησιμοποιηθεί για φιλοσοφικές συζητήσεις πολύ πριν από τον Αριστοτέλη. Φιλόσοφοι όπως ο Πρόδικος ο Κείος, ο Πρωταγόρας και πολλοί ραψωδοί είχαν δράσει  εκεί. Οι πιο διάσημοι φιλόσοφοι που δίδαξαν εκεί ήταν ο Ισοκράτης, ο Πλάτωνας και ο Σωκράτης.

Ο Αριστοτέλης, μαθητής του Πλάτωνα, ίδρυσε τη δική του σχολή, το Λύκειο, το 335-334 π.Χ. Σε αντίθεση με τον δάσκαλό του, ο Αριστοτέλης εστίασε στη μελέτη του φυσικού κόσμου και των πρακτικών θεμάτων της ζωής.

Ο Αριστοτέλης έθεσε τις βάσεις για πολλές επιστήμες (1). Από τη βιολογία και τη φυσική μέχρι την ηθική και την πολιτική. Αντίθετα με την πλατωνική έμφαση στις Ιδέες, ο Αριστοτέλης τόνιζε τη σημασία της εμπειρικής παρατήρησης και της λογικής ανάλυσης. Τα έργα του, όπως “Ηθικά Νικομάχεια” και “Πολιτικά”, συνεχίζουν να επηρεάζουν τη φιλοσοφία, την πολιτική επιστήμη και την ηθική. Υπήρξε εφευρέτης πολλών λέξεων όπως: εντελέχεια, ενέργεια..

(1). ἐπιστήμη. Αρχαία λέξη που προέρχεται από το ρήμα ἐπίσταμαι. Δηλώνει τη γνώση ενός ζητήματος, τη δεξιότητα, την εμπειρία, ιδίως την επιστημονική γνώση και την επιστήμη.

3. Η Στωική Σχολή

Η Στωική φιλοσοφία ιδρύθηκε από τον Ζήνωνα τον Κιτιέα γύρω στο 300 π.Χ. στην Αθήνα. Οι Στωικοί δίδασκαν ότι η ευτυχία επιτυγχάνεται μέσω της αρετής και ότι η ζωή πρέπει να βρίσκεται σε συμφωνία με τη φύση.

Η «Στοά», όπως αποκαλείται η σχολή, πήρε το όνομά της από την Ποικίλη Στοά όπου ο Ζήνωνας δίδασκε. Η στωική φιλοσοφία είχε πρακτικό χαρακτήρα, εστιάζοντας στον αυτοέλεγχο, την αποδοχή και την απελευθέρωση από τα πάθη.

Οι Στωικοί έδωσαν έμφαση στην έννοια του “λογικού σύμπαντος” (<Λόγος) και δίδαξαν ότι όλα τα γεγονότα στη ζωή είναι μέρος ενός θεϊκού σχεδίου. Ανάμεσα στους επιφανείς εκπροσώπους της ήταν ο Επίκτητος, ο Μάρκος Αυρήλιος και ο Σενέκας, οι οποίοι διέδωσαν τη στωική σκέψη και πέρα από τα όρια της Ελλάδας.

4. Ο Κήπος του Επίκουρου

Ο Επίκουρος ίδρυσε την ομώνυμη σχολή, γνωστή ως  «Κήπος», γύρω στο 306 π.Χ. Ο Επίκουρος δίδασκε ότι ο στόχος της ζωής είναι η επίτευξη της ευτυχίας, η οποία έρχεται μέσα από την απουσία του πόνου και την απλότητα.

Η επικούρεια φιλοσοφία επικεντρωνόταν στην απελευθέρωση του ανθρώπου από τους φόβους του θανάτου και των θεών. Αντί για πολυτελή ζωή, ο Επίκουρος τόνιζε τη σημασία της φιλίας, της μετριοπάθειας και της πνευματικής ηρεμίας.

Παρόλο που οι ιδέες του συχνά παρερμηνεύθηκαν ως “ηδονιστικές”, ο Επίκουρος δίδασκε μια ισορροπημένη προσέγγιση, με στόχο την εσωτερική ειρήνη και όχι την απόλαυση για την απόλαυση.

 5. Η Σχολή των Σκεπτικών ή Σκεπτικιστών

Οι Σκεπτικοί ή Σκεπτικιστές, με κύριο εκπρόσωπο τον Πύρρωνα, δίδασκαν ότι η αλήθεια είναι αβέβαιη και πως οι άνθρωποι πρέπει να απέχουν από απόλυτες κρίσεις. Η φιλοσοφία τους επικεντρωνόταν στην έννοια της αναστολής κρίσεως και στην επίτευξη της ψυχικής ηρεμίας μέσω της αποδοχής της αβεβαιότητας. Η «σκεπτική»  προσέγγιση  ενθάρρυνε τον διάλογο και την κριτική σκέψη. Οι Σκεπτικοί επηρέασαν βαθιά την εξέλιξη της επιστημονικής μεθόδου, καθώς προώθησαν τη διαρκή έρευνα και την αμφισβήτηση των δεδομένων. Σήμερα καθώς ο κόσμος βυθίζεται στην αβεβαιότητα και οι ζωές των ανθρώπων αποκτούν όλο και λιγότερες σταθερές, θα λέγαμε ότι η μελέτη αυτής της σχολή αποτελεί μία ευκαιρία για οποιονδήποτε αναζητά  να προσαρμοστεί σε ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον.

6. Το Κυνόσαργες ήταν στην περιοχή της Διομείας ενός Δήμου της αρχαίας Αθήνας ευρισκόμενο εκτός των τειχών της πόλης, νότια του Ναού του Ολυμπίου Διός στην αριστερή όχθη του Ιλισού ποταμού· χονδρικά συμπίπτει με τη σημερινή συνοικία του Κυνοσάργους. Στην αρχαιότητα φιλοξενούσε τα Ηράκλεια εν Κυνοσάργει και διέθετε μάλιστα ένα από τα τρία μεγαλύτερα και σημαντικότερα γυμνάσια της Αθήνας (μαζί με την Ακαδημία Πλάτωνος και το Λύκειο): το Κυνόσαργες

Ευρήματα που ενισχύουν την ύπαρξη του Κυνοσάργους βρέθηκαν κατά τη διάρκεια εργασιών σε οικόπεδο πίσω από τον Άγιο Παντελεήμονα Ιλισού, στον σημερινό Νέο Κόσμο.

1*. Αρχιτέκτων. Ιστορικός Αρχιτεκτονικής. Ιστορικός Τέχνης.