Ο μετανθρωπισμός (posthumanism) αποτελεί ένα παρακλάδι της μεταμοντέρνας φιλοσοφίας, το οποίο έχει, σήμερα, εξελιχθεί σε ένα σύνολο θεωριών, κριτικής και ακτιβιστικών πρακτικών με εξαιρετική δυναμική. Στη γενεαλογία του περιλαμβάνονται η αποδόμηση και ο μεταδομισμός και, ειδικότερα, ο συμφυής τους αντι-ουμανισμός: η θέση, για παράδειγμα, του Michel Foucault για τον θάνατο του ανθρώπου. Πρόκειται για την απάλειψη της αντίληψης για τον άνθρωπο που διαμόρφωσε ο ουμανισμός, από την εποχή του Διαφωτισμού και εξής. Οπως επισημαίνει η Katherine Hayles, μια εκπρόσωπος του μετανθρωπισμού, πρόκειται για το τέλος μιας ορισμένης αντίληψης, η οποία, στην ουσία, ταιριάζει μόνο σε εκείνους που ανήκουν στο πολύ μικρό τμήμα της ανθρωπότητας, όπου έχουν τον πλούτο, την εξουσία και τον ελεύθερο χρόνο, ώστε να αντιμετωπίζουν τους εαυτούς τους ως αυτόνομα όντα, τα οποία εφαρμόζουν τη θέλησή τους, μέσω της ατομικής δράσης και επιλογής.
Καταστατικό στοιχείο, επίσης, του συγκεκριμένου ρεύματος συνιστά ο αντι-ανθρωποκεντρισμός, η άρση της ιεράρχησης των ειδών και η αποκαθήλωση του ανθρώπου από την ηγεμονική θέση του στη Γη. Για τη Rosi Braidotti, το μετανθρωπιστικό υποκείμενο καθορίζεται από τον εγκιβωτισμό στο περιβάλλον του και την απόλυτη σύνδεσή του με αυτό, από τη ριζική, δηλαδή, σχεσιακότητα, σε κοινωνικό, ψυχικό, οικολογικό, μικρο-βιολογικό ή, ακόμη, και κυτταρικό επίπεδο. Στη βασική ορολογία της Ιταλίδας φιλοσόφου ανήκουν η νοήμων και αυτοοργανωνόμενη «ύλη», καθώς και η «ζωή», όρος που αναφέρεται σε μια, σε διαρκή εξέλιξη, παραγωγική δύναμη, στην οποία οφείλεται ο βιταλισμός της «ύλης». Αυτός ο βιταλιστικός ματεριαλισμός διέπει και ενώνει τα πάντα, συναρμόζοντας το ανθρώπινο με το μη ανθρώπινο, συμπεριλαμβανομένης στο μη ανθρώπινο και της μηχανής.
Αναπτύσσεται, έτσι, μια οικο-φιλοσοφία του συνολικού γίγνεσθαι. Αντί της υπερβατικότητας προκρίνεται η εμμένεια. Επανενεργοποιείται ένας σπινοζικός μονισμός, με συνέπεια να ξεπερνιούνται τα διαλεκτικά σχήματα και ο δυϊστικός τρόπος σκέψης. Τα πράγματα δεν περιγράφονται βάσει αντιθετικών ζευγών, όπως άντρας-γυναίκα, φύση-πολιτισμός, άνθρωπος-ζώο ή άνθρωπος-μηχανή. Τονίζεται μια διαφορετικότητα η οποία βρίσκεται σε διαρκή διαδικασία, ώστε αποκλείονται οι παγιωμένες μορφές και καταστάσεις. Το κάθε τι αποτελεί μέρος ενός συνεχώς μεταβαλλόμενου όλου από το οποίο περιβάλλεται. Συνοψίζοντας, η κάθε οντότητα υφίσταται μέσω της δικτύωσής της με τις άλλες οντότητες με τις οποίες συνυπάρχει, μέσα σε ένα καθεστώς εξισωτισμού. Γι’ αυτό και η Donna Haraway αντιλαμβάνεται το μετανθρωπιστικό υποκείμενο ως ένα cyborg, έναν κυβερνητικό οργανισμό ο οποίος υπερβαίνει τρία όρια: το πρώτο το οποίο χωρίζει τον άνθρωπο από το ζώο, το δεύτερο που χωρίζει τους ανθρώπους και τα ζώα από τις μηχανές και το τρίτο όριο το οποίο χωρίζει το φυσικό από το μη φυσικό.
Από την άλλη, έχουμε την εξάπλωση του γνωστικού καπιταλισμού (cognitive capitalism) του θεμελιωμένου επάνω στην τεχνολογία και την επιστήμη, ο οποίος επενδύει στον έλεγχο οποιασδήποτε μορφής ζωής. Οι άνθρωποι αντιμετωπίζονται, όπως και οι ποικίλες εκφάνσεις της ζωής, ως απλά αγαθά. Από αυτή την υπαγωγή στο σύστημα του κέρδους προκύπτει μια μετα-ανθρωποκεντρική εξομοίωση όλων των οντοτήτων. Διαμορφώνεται, έτσι, η πολιτική οικονομία ενός εταιρικού μετανθρωπισμού.
Οι ανάγκες και οι απειλές οι οποίες απορρέουν από την Ανθρωπόκαινο και, ειδικότερα, από την κλιματική αλλαγή επηρεάζουν, φυσικά, τους πάντες. Ως αποτέλεσμα, ο μετανθρωπισμός συνιστά, σήμερα, ένα γενικότερο φαινόμενο, το οποίο ξεπερνά το πλαίσιο ενός θεωρητικού ρεύματος. Δηλαδή, ακόμη και αν κάποιος δεν γνωρίζει αυτό το ρεύμα, συντονίζεται, εύκολα, με τα προτάγματα και τα αιτήματά του, αφού η οικολογική οπτική και η παραδοχή της ισότητας και της σύνδεσης των ειδών του πλανήτη καθίστανται όλο και περισσότερο κοινό κτήμα.
Συνεπώς, και βάσει της σειράς με την οποία αναπτύχθηκαν τα θέματα, μπορούμε να διακρίνουμε τρεις εκδοχές του μετανθρωπισμού: πρώτη, μια ομάδα θεωριών με μια γενεαλογία που ξεκινά από το δεύτερο μισό του εικοστού αιώνα, δεύτερη, αυτή στην οποία αποσκοπεί η πολιτική οικονομία του γνωστικού καπιταλισμού, και τρίτη εκδοχή, ένα σύνολο παραδοχών το οποίο ενσωματώνεται, σταδιακά, στη συλλογική συνείδηση, αναγόμενο σε ένα είδος παγκόσμιας κοινής γλώσσας. Εδώ, όμως, είναι που κρύβεται η παγίδα. Γιατί οι πιο πολλοί ενστερνίζονται την τρίτη εκδοχή, αυτή, δηλαδή, από την οποία απουσιάζει η γνώση του φιλοσοφικού και του κριτικού πλαισίου του μετανθρωπισμού, με συνέπεια να κινδυνεύουν να ταυτίσουν τον τελευταίο με τον μετα-ανθρωποκεντρισμό του γνωστικού καπιταλισμού. Και αποτελεί βεβαιότητα ότι θα επιδιωχθεί μια τέτοια ταύτιση.
* Φιλόλογος, ποιητής, ομηριστής, κριτικός λογοτεχνίας
