Χούντα και δημοκρατία

Σαν σήμερα πριν από 51 χρόνια κατέρρευσε το δικτατορικό καθεστώς στην Ελλάδα, μη μπορώντας να διαχειριστεί τις συνέπειες του προδοτικού πραξικοπήματος στην Κύπρο και της τουρκικής εισβολής. Στη σημερινή επέτειο ταιριάζει να λεξιλογήσουμε με τις λέξεις του τίτλου.

Χούντα είναι ομάδα στρατιωτικών που παίρνει την εξουσία με πραξικόπημα και ασκεί δικτατορία. Η λέξη είναι δάνειο από την ισπανική γλώσσα. Η αρχική της σημασία στα ισπανικά είναι «ένωση, σύνδεσμος» και είχε τη σημασία της οργανωμένης ομάδας ατόμων που συνεργάζονται για να προωθήσουν τους σκοπούς τους, πριν εξειδικευτεί στις ομάδες συνωμοτών στρατιωτικών. Με τα πραξικοπήματα στην Ισπανία και στη Λατινική Αμερική η λέξη πήρε και την επεκτεταμένη σημασία του δικτατορικού καθεστώτος και βεβαίως έχει γίνει διεθνής (junta στα αγγλικά, junte στα γαλλικά). Το ότι εμείς την προφέρουμε ισπανότροπα δείχνει ότι πήραμε τη λέξη απευθείας από τα ισπανικά. Ηταν σε χρήση και πριν από τη δικτατορία, συνήθως ως προειδοποίηση, αλυσιτελής δυστυχώς.

Η δημοκρατία, αντιθέτως, είναι λέξη ελληνική· το ξέρουμε και καμαρώνουμε που ο θεσμός και η λέξη που τον περιγράφει γεννήθηκαν εδώ. Διάφανη η ετυμολογία της, από το δήμος (λαός) και το κράτος. Στην Αθήνα της κλασικής αρχαιότητας, η (άμεση) δημοκρατία ήταν λαϊκή διακυβέρνηση από την κοινωνική πλειοψηφία (διὰ τὸ μὴ ἐς ὀλίγους ἀλλ’ ἐς πλείονας οἰκεῖν δημοκρατία κέκληται), ενώ για τη διακυβέρνηση του Περικλή ο Θουκυδίδης είχε παρατηρήσει πως ήταν μόνο στα λόγια δημοκρατία: λόγῳ μὲν δημοκρατία, ἔργῳ δὲ ὑπὸ τοῦ πρώτου ἀνδρὸς ἀρχή.

Η λέξη πέρασε, μέσω των λατινικών, στις νεότερες ευρωπαϊκές γλώσσες: democracy, démocratie, Demokratie, democrazia κτλ, όπως και το επίθετο «δημοκρατικός», που χρησιμοποιήθηκε για την ονομασία διαφόρων πολιτικών κομμάτων, με γνωστότερο το Δημοκρατικό Κόμμα των ΗΠΑ που πήρε το όνομα αυτό το 1829. Να σημειώσουμε εδώ ότι η λέξη «δημοκράτης» δεν είναι αρχαία, αλλά απαντά πρώτη φορά στον Κωνσταντίνο Πορφυρογέννητο, προκειμένου για αξιωματούχους των Πρασίνων και των Βένετων.

Ωστόσο, οι δημοκρατίες των νεότερων κρατών δεν ονομάστηκαν με τον ελληνογενή όρο της γλώσσας τους, αλλά από όρους που προήλθαν από το λατινικό respublica, με αρχική σημασία «η δημόσια υπόθεση, τα κοινά», με πρώτο το γαλλ. république απ’ όπου διαδόθηκε στις υπόλοιπες νεότερες γλώσσες. Το να γίνει διάκριση ανάμεσα σε democracy και republic στη μετάφραση δεν είναι πάντα απλό θέμα – πάντως την Deutsche Demokratische Republik την είπαμε «Γερμανική Λαοκρατική Δημοκρατία». Στα ελληνικά, εκτός από τους ρεπουμπλικάνους έχουμε και τη ρεπούμπλικα, είδος ημίψηλου καπέλου.

Σε διαδηλώσεις των τελευταίων 15 χρόνων ακούγεται κάποτε το σύνθημα «η χούντα δεν τελείωσε το ’73». Κάποιοι σπεύδουν αφελώς ή πονηρά να διορθώσουν, ότι τελείωσε το 1974. Αλλά παρόλο που θεωρώ λάθος να χαρακτηρίζεται «χούντα» το σημερινό καθεστώς προβληματικής αστικής δημοκρατίας, γεγονός παραμένει ότι το σύνθημα για ψωμί, παιδεία, ελευθερία δεν έχει βρει τη δικαίωσή του.