Οι αποκαλύψεις στο πολιτικό σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ μορφοποιούνται στη συνείδηση της κοινής γνώμης ως χιονοστιβάδα. Θα συμπαρασύρουν, όπως φαίνεται, όχι μόνον την κυβέρνηση Μητσοτάκη, αλλά ολόκληρο το κομματικό σύστημα. Ο δημόσιος οργανισμός με την επωνυμία ΟΠΕΚΕΠΕ είχε αναλάβει το έργο της διανομής κοινοτικών κονδυλίων στους αγρότες. Στο έργο αυτό μπλέχτηκαν βουλευτές και υπουργοί, πολιτικά πρόσωπα όπως λέγονται στην πολιτικο-δημοσιογραφική γλώσσα. Στην πραγματικότητα ο οργανισμός αυτός θεμελιώθηκε στις πελατειακές σχέσεις! Οι αντιπρόσωποι και οι αντιπροσωπευόμενοι (οι πολιτικοί και οι πολίτες της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας) συναλλάσσονται μεταξύ τους ως ιδιώτες, προς εξυπηρέτηση των συμφερόντων τους.
Η ελληνική πολιτική κοινωνία, εάν την εξετάσουμε κατά τα τελευταία 50 χρόνια της μεταπολιτευτικής περιόδου (μετά το 1974) θεμελιώθηκε πάνω σε μια «βόμβα»! Το κομματικό σύστημα ταυτιζόταν πλήρως με το πελατειακό σύστημα. Η υποκατάσταση της πολιτικής σχέσης από την πελατειακή συναλλαγή μπορεί να είναι δομικό χαρακτηριστικό της ελληνικής πολιτικής κοινωνίας από ιδρύσεως του νεοελληνικού κράτους, αυτό όμως αποτελεί αντικείμενο της πολιτικής ιστορίας του τόπου μας. Με τα χρόνια κατέστη τελικά πολιτική συνείδηση ότι η θεμελίωση του κομματικού συστήματος στις πελατειακές σχέσεις υπονομεύει και τελικά ακυρώνει τη λειτουργία της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας.
Δεν είναι στις προθέσεις μου να γράψω ένα αναλυτικό δοκίμιο για αυτό το θεμελιώδες «δομικό ελάττωμα» της δημοκρατίας μας. Αλλά είναι βέβαιο και διατυπώνεται ως ερώτημα: Πώς ενώ ακόμη και ο πρωτοετής φοιτητής του Τμήματος Πολιτικών Επιστημών μαθαίνει για το «δομικό αυτό ελάττωμα» η Ελληνική Δημοκρατία «κρύβεται πίσω από το δάχτυλό της»; Προσποιείται ότι δεν γνωρίζει τίποτε γι’ αυτό το πράγμα. Αντιθέτως όλα τα σχέδια που εκπονήθηκαν (βλ. τον εκσυγχρονισμό του κράτους-επί ΠΑΣΟΚ, την «επανίδρυση του κράτους»-επί Ν.Δ. και την ίδρυση του «επιτελικού κράτους»-πάλι επί Ν.Δ.) έπεσαν στο κενό!
Προσφάτως στο πλαίσιο των δημοσιογραφικών ερευνών για το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ παρατηρείται μια πολιτική δραστηριότητα που αναφέρεται στα αίτια της αποτυχίας του κομματικού συστήματος, αλλά και στους σχεδιασμούς για να διορθωθεί το «δομικό ελάττωμα». Διαβάζουμε π.χ. πως η ψηφιακή μεταρρύθμιση εγγυάται, από τη φύση της, την απρόσωπη αντικειμενική σχέση πολιτικού-πολίτη και στη βάση αυτής της πολιτικής λογικής προτείνονται λύσεις όπως π.χ. η κατάργηση του σταυρού προτίμησης κ.ά. Κατά την άποψή μου, την εγγενή παθογένεια του κομματικού συστήματος δεν μπορούμε να την ξεπεράσουμε με τα τεχνικά μέσα του ψηφιακού μετασχηματισμού. Ως πολιτική κοινωνία χρειάζεται να κάνουμε ριζικές τομές στο συνειδησιακό επίπεδο όλων των εμπλεκομένων στις δημοκρατικές διαδικασίες.
Ενα χειροπιαστό παράδειγμα συνειδησιακής αλλαγής είναι και το εξής: να απαλλαγούν τα κόμματα από τη νοοτροπία να θεωρούν ότι το κράτος είναι το «λάφυρό» τους όταν αναλαμβάνουν την κυβέρνηση. Και από την άλλη να συνειδητοποιήσουν οι ίδιοι οι πολίτες ότι στο πλαίσιο της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας δεν σκέπτονται και δεν πράττουν ως άτομα, ως ιδιώτες, αλλά ως θεσμικοί φορείς του κοινού καλού. Η διαφορά ανάμεσα στο ιδιωτικό συμφέρον και στο κοινό καλό είναι το θεμέλιο της πραγματικής δημοκρατίας.
Επιμένω πως οι αλλαγές στο κομματικό σύστημα για να εξαλειφθεί το «δομικό ελάττωμα» της πελατειακής σχέσης θα πρέπει να είναι συνειδησιακές και όχι τεχνοκρατικές. Αυτό σημαίνει πως οι προτεινόμενες συνταγματικές ρυθμίσεις θα πρέπει να ανάγονται σε κοινωνικές «μαθησιακές διαδικασίες» (Lernprozesse). Με άλλα λόγια χρειάζεται να εκπαιδευτούμε όλοι μας (πολιτικοί και πολίτες) στο πολιτικό διαγώνισμα: δημοκρατία. Σίγουρα ο εκπαιδευτικός δρόμος μας προς τη δημοκρατία δεν είναι «βασιλική οδός». Μοιάζει περισσότερο με δύσβατα χορταριασμένα μονοπάτια. Αξίζει τον κόπο όμως να βαδίσουμε σ’ αυτά τα μονοπάτια για να ξεριζώσουμε τα αγριόχορτα και τα ζιζάνια της κληρονομημένης πολιτικής παράδοσης. Μόνον εάν φτάσουμε στη ρίζα του προβλήματος (μόνον εάν γίνουμε ριζοσπάστες) και όχι απλώς τεχνοκράτες-μεταρρυθμιστές, μόνον τότε θα διαμορφώσουμε τις πραγματολογικές συνθήκες να επικρατήσει και στη χώρα μας η πραγματική κοινοβουλευτική δημοκρατία. Και τότε θα έχουμε επιτελέσει το καθήκον μας απέναντι στις μελλοντικές γενιές.
*Πολιτικός φιλόσοφος
