Την Τρίτη 26 Νοεμβρίου 2024 κυκλοφόρησαν (όχι μόνον στη γερμανική γλώσσα, αλλά και σε δεκάδες άλλες γλώσσες του πλανήτη) τα απομνημονεύματα της πρώην καγκελαρίου της Γερμανίας Ανγκελα Μέρκελ με τον τίτλο: «Freiheit» (Ελευθερία). Στόχος της συγγραφέως και της συνεργάτιδάς της, Μπεάτε Μπάουμαν, ήταν να κάνουν μια πρόληψη των δεδομένων (Antizipation είναι ο επιστημολογικός όρος) και να προκαταλάβουν τους ιστορικούς επιστήμονες οι οποίοι θα επεξεργασθούν θεωρητικο-πολιτικά το πολύχρονο έργο της στο μέλλον.
Στον σύντομο αυτό σχολιασμό μου θα διατυπώσω τρεις παρατηρήσεις όχι για την κυβερνητική θητεία της Μέρκελ, αλλά για το βιβλίο της. Αντιλαμβανόμαστε όλοι μας ότι η «διαφορά» ανάμεσα στα πεπραγμένα της πολιτικής εξουσίας της και στα όσα γράφει στο βιβλίο της είναι μεγάλη. Εμείς ως Ελληνες πολίτες έχουμε «ζήσει στο πετσί μας» την πολιτική της καγκελαρίου. Λυπάμαι, που η ελληνική δημόσια σφαίρα αντιμετωπίζει (μετά από δέκα χρόνια: 2015-2025) όσα γράφει η Μέρκελ στο επίπεδο του lifestyle. Οι τρεις πρωθυπουργοί της Ελληνικής Δημοκρατίας (οι Γιώργος Παπανδρέου, Αντώνης Σαμαράς και Αλέξης Τσίπρας) είναι θεσμικοί παράγοντες στην Ευρωπαϊκή Ενωση και την ευρωζώνη. Δεν είναι ούτε προσωπικοί φίλοι της ούτε έχουν συμπράξει σε συνεργατικούς συνεταιρισμούς μαζί της. Και οι τρεις τους, με τον δικό του τρόπο και τη δική του πολιτική μέθοδο ο καθένας, εργάστηκαν με απίστευτο πολιτικό πάθος για το εθνικό συμφέρον της Ελλάδας. Η περιώνυμη «έξοδος της Ελλάδας» (GREXIT) από την ευρωζώνη ήταν πολιτική έμπνευση της Μέρκελ, την οποία ανέλαβε να προωθήσει ο Σόιμπλε! Αλλά αυτός «έφυγε νωρίς»!
Οι τρεις παρατηρήσεις μου (σχόλια) για το βιβλίο της Μέρκελ είναι οι εξής: πρώτον, η έκδοση των απομνημονευμάτων της δεν συνιστά πολιτικό γεγονός. Είναι καθαρά εμπορικό γεγονός. Η θεωρητικo-πολιτική αυτή θέση μου επιβεβαιώνεται από την εκδοτική πολιτική που εφαρμόστηκε από τότε που οι δύο γυναίκες συγγραφείς συνέλαβαν την ιδέα για τη συγγραφή του βιβλίου μέχρι την ημέρα της έκδοσής του. Ποτέ μα ποτέ στα διεθνή εκδοτικά χρονικά δεν ακολουθήθηκε μια τέτοιου τύπου εκδοτική πολιτική, η οποία «αποδόμησε» το ίδιο το πολιτικό νόημα μιας αυτοβιογραφίας.
Η δεύτερη παρατήρηση (σχόλιο) έχει να κάνει με κάτι που ήδη υπαινίχτηκα, δηλ. με τη «διαφορά» ανάμεσα στα πεπραγμένα της καγκελαρίας (2005-2021) και στα όσα διαπραγματεύεται η συγγραφέας Μέρκελ στο βιβλίο της. Η αντιστοιχία ανάμεσα στα δύο επίπεδα: στο ίδιο το «πράγμα» και την αυτo-βιογραφική ανασυγκρότησή του είναι τελικά η λογοτεχνική παγίδα για την ίδια τη Μέρκελ.
Η τρίτη και τελευταία παρατήρησή μου (σχόλιο) αναφέρεται στα δικά μου θεωρητικά χωράφια. Στα επίπεδα της συνείδησης και του πνεύματος, ποια ήταν τελικά η Μέρκελ ως πολιτικός και ως καγκελάριος και γιατί κρύφτηκε πίσω από τις κουρτίνες του «πνεύματος της Πρωσίας»; Σ’ έναν σχολιασμό που έκανε ο Γιάννης Πρετεντέρης έγραψε χαρακτηριστικά (η βιβλιογραφική αναφορά είναι με δικά μου λόγια) ότι το κορίτσι που γεννήθηκε στο «Κεντάκι» μπορεί να μετακόμισε σ’ άλλη πόλη αλλά το «Κεντάκι» το κουβαλάει μέσα του. Με άλλα λόγια, η Μέρκελ ως κόρη παπά κοινωνικοποιήθηκε στις αυταρχικές συνθήκες της Ανατολικής Γερμανίας. Αυτή την ατομική συνείδησή της σε συνδυασμό με το «ανατολικό πνεύμα» της Πρωσίας την «κατασκεύασαν» ως πολιτικό. Από εκεί και ύστερα όλα τα ευρωπαϊκά πράγματα ακολούθησαν τον ιστορικό δρόμο τους.
Συμπερασματικά δηλώνω ότι αυτές οι τρεις παρατηρήσεις μου δεν θα ήθελα να αγνοηθούν από τους Ελληνες ιστορικούς επιστήμονες που θα αναλάβουν το έργο να αποτιμήσουν τη Μέρκελ ως καγκελάριο της Γερμανίας και τον αρνητικό ρόλο που έπαιξε για να βρίσκεται η Ελλάδα στην ευρωζώνη. Η θητεία της στην καγκελαρία συμπίπτει με τη σκοτεινή περίοδο της Ελλάδας στην ευρωζώνη. Και επίσης η Μέρκελ δεν ήθελε τη Γερμανία στην Ευρώπη. Το ίδιο ισχύει και για την Ελλάδα. Το κορίτσι από το «Κεντάκι» έζησε επί τόσα χρόνια στο ατομικό σύμπαν της Ανατολικής Ευρώπης, αλλά δυστυχώς για την ίδια στα επίπεδα της πολιτικής εξουσίας δεν μπόρεσε να γίνει η πολιτική αυθεντία. Το ανατολικό-γερμανικό «Κεντάκι» ήταν τελικά η πολιτικο-συνειδησιακή ήττα της Μέρκελ. Η Γερμανία με τη Μέρκελ καγκελάριο απέτυχε στις συνειδησιακές και πολιτικές προοπτικές της. Σε πρόσφατη συζήτηση που είχα με τον Γιούργκεν Χάμπερμας, ο καθηγητής μου και κορυφαίος φιλόσοφος μου δήλωσε επί λέξει: «η Μέρκελ πρέπει να δουλέψει πολύ για να γίνει πολιτικός»! Οπως ολόκληρη η παγκόσμια πολιτική κοινωνία, διαπιστώνει ότι πράγματι η Μέρκελ ως καγκελάριος της Γερμανίας δεν μπόρεσε όχι μόνον να υπερβεί τις εμπειρίες της από το «Κεντάκι», αλλά ούτε στοιχειωδώς να εργαστεί υπέρ του γερμανικού έθνους και επιπλέον να υπερασπιστεί την Ευρώπη ως πολιτική ομοσπονδία.
*Πολιτικός φιλοσόφος
