Σε μια περίοδο που η ελληνική Δικαιοσύνη βρίσκεται στο επίκεντρο ελέγχου τόσο από την ίδια την κοινωνία όσο και από διεθνείς θεσμούς, η «παράλειψη» της Εισαγγελίας Πλημμελειοδικών Αθηνών να μεταφράσει το κατηγορητήριο που αφορά αλλοδαπούς κατηγορούμενους στην υπόθεση των τηλεφωνικών υποκλοπών δημιουργεί πολλά ερωτήματα και θέτει κακά προηγούμενα, στον απόηχο μάλιστα της προ ολίγων ημερών αναβολής της δίκης, έως ότου μεταφραστεί το σύνολο των εγγράφων που απαιτούνται για την απρόσκοπτη διεξαγωγή της.
Από πότε το να θέλεις να κατανοείς το τι σου προσάπτεται αποτελεί κατάχρηση δικαιώματος;
Η επίκληση του «καταχρηστικού χαρακτήρα» του αιτήματος για μετάφραση αποτελεί όχι μόνο νομική παρερμηνεία, αλλά και επικίνδυνη διολίσθηση σε πρακτικές που παραβιάζουν θεμελιώδη δικαιώματα. Πρόκειται για κατάφωρη παραβίαση της ευρωπαϊκής και της ελληνικής νομοθεσίας, οι οποίες κατοχυρώνουν το δικαίωμα στη μετάφραση ουσιωδών εγγράφων στο πλαίσιο της ποινικής διαδικασίας.
Ειδικότερα, κατά το άρθρο 237 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας (Ν. 4620/2019) και τα άρθρα 3 και 4 της Οδηγίας 2010/64/Ε.Ε., κάθε ύποπτος ή κατηγορούμενος που δεν κατανοεί τη γλώσσα της διαδικασίας δικαιούται πλήρη και δωρεάν μετάφραση των ουσιωδών εγγράφων της υπόθεσής του. Μεταξύ αυτών συγκαταλέγεται αναμφισβήτητα το κατηγορητήριο, το οποίο αποτελεί το θεμέλιο της ποινικής δίωξης και τον βασικό οδηγό για την υπεράσπιση.
Το Συμβούλιο της Ευρώπης, η Επιτροπή του ΟΗΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και οι αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχουν επανειλημμένα καταδικάσει την πρακτική των κρατών που δεν παρέχουν κατάλληλη και επαρκή γλωσσική υποστήριξη σε ποινικές διαδικασίες. Η ίδια η Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, ήδη από το 2015, έχει δημοσιεύσει φάκελο για το δικαίωμα σε διερμηνεία και μετάφραση κατά την ποινική διαδικασία και το δικαίωμα ενημέρωσης στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών, όπου επισημαίνεται ότι «μία οποιαδήποτε ποιότητα μετάφρασης ή διερμηνείας δεν ικανοποιεί τις απαιτήσεις της ΕΣΔΑ» και ότι «οι παρεχόμενες υπηρεσίες πρέπει να είναι κατάλληλες».
Η μετάφραση δεν είναι «διευκόλυνση» ούτε «καλή θέληση» της πολιτείας. Είναι διεθνώς κατοχυρωμένο δικαίωμα που εξασφαλίζει την ουσιαστική πρόσβαση σε μια δίκαιη και έγκυρη δίκη. Η παράλειψη μετάφρασης δεν είναι ζήτημα κόστους. Δεν είναι τεχνικό πρόβλημα. Είναι πολιτική και θεσμική επιλογή. Εάν η Δικαιοσύνη της χώρας θεωρεί ότι ο σεβασμός στα ελάχιστα θεμελιώδη δικαιώματα μπορεί να τίθεται υπό αίρεση, τότε δεν έχουμε πρόβλημα αποδοτικότητας. Τουναντίον, έχουμε πρόβλημα δημοκρατίας.
Μάλιστα, το όλο ζήτημα έρχεται μόλις μερικούς μήνες μετά τις δηλώσεις του υπουργού Δικαιοσύνης, κ. Φλωρίδη, σχετικά με την ανάπτυξη και εφαρμογή συστήματος αυτόματης μετάφρασης και διερμηνείας με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης, με στόχο την «επιτάχυνση της απονομής δικαιοσύνης». Με άλλα λόγια, εδώ, το ζήτημα της μη μετάφρασης της απαιτούμενης ουσιώδους δικογραφίας θα επιλυόταν με ένα σύστημα αμφιβόλου ποιότητας, ενδεχομένως χωρίς οποιονδήποτε έλεγχο από ανθρώπινο παράγοντα, προκειμένου να διασφαλιστεί η απαίτηση «επαρκούς ποιότητας» της παραγράφου 9 της Οδηγίας 2010/64/Ε.Ε.;
Η αυτόματη μετάφραση, όσο εντυπωσιακά κι αν έχει εξελιχθεί, δεν διαθέτει την ακρίβεια, το νομικό βάθος και τη γλωσσική ευαισθησία που απαιτεί η ποινική διαδικασία (και οποιαδήποτε δικαστική διαδικασία). Οι εξαγγελίες περί «εκσυγχρονισμού» χωρίς σοβαρό θεσμικό διάλογο, την εμπλοκή των επαγγελματιών του κλάδου και την εξασφάλιση ποιοτικών κριτηρίων οδηγούν σε απαξίωση της ίδιας της Δικαιοσύνης.
Η υπόθεση των υποκλοπών έχει ήδη εγείρει πληθώρα πολιτικών και θεσμικών ερωτημάτων, πολιτικών αντιπαραθέσεων και παραβιάσεων της ισχύουσας νομοθεσίας. Δεν μπορεί να προστεθεί σε αυτά και η καταστρατήγηση ενός εκ των βασικότερων δικαιωμάτων των κατηγορουμένων. Η Δικαιοσύνη οφείλει να αποδίδεται με την προστασία των κατοχυρωμένων δικαιωμάτων για όλα τα εμπλεκόμενα μέρη. Ως προς αυτό, η μετάφραση δεν έχει ρόλο τυπικό, αλλά ουσιαστικό και, κυρίως, ανθρώπινο και δεν πρέπει να παραγκωνίζεται και να παραβλέπεται.
* Πρόεδρος Πανελλήνιας Ενωσης Επαγγελματιών Μεταφραστών Πτυχιούχων Ιονίου Πανεπιστημίου (ΠΕΕΜΠΙΠ)
