Οι ραγδαίες και ριζικές αλλαγές οι οποίες συντελούνται στις μέρες μας στην παγκόσμια κοινωνία επαναφέρουν στο προσκήνιο παγιωμένες κατακτήσεις της ανθρωπότητας διατυπώνοντας το αίτημα του επαναπροσδιορισμού τους (εννοώ των κατακτήσεων). Πράγματι οποιοδήποτε «πράγμα» (με τη φιλοσοφική έννοια του όρου) και εάν εξετάσουμε, όπως π.χ. την ελευθερία, τη δικαιοσύνη, το κράτος κ.ά., θα διαπιστώσουμε ότι η πολιτική και οικονομική συνθήκη της νεωτερικότητας (οι δύο τελευταίοι αιώνες εξέλιξης της ανθρωπότητας) αποτελεί πια την προϊστορία της σύγχρονης εποχής.
Κατά την ιστορική εξέλιξη της ανθρωπότητας, από τις αρχές του δέκατου ενάτου αιώνα μέχρι τις μέρες μας, διαμορφώθηκαν τρεις τύποι εθνικισμού: ο ιδεολογικός εθνικισμός, ο προγραμματικός-λειτουργικός εθνικισμός και τέλος ο μεταρρυθμιστικός εθνικισμός. Προτείνω στη βιβλιογραφική ιστοριογραφική έρευνα αυτή την τυπολογία με κριτήριο τη συμβολή του εθνικισμού (ή των εθνικισμών) στην «κατασκευή» των κοινωνικών σχηματισμών. Εάν ανατρέξει κανείς στη σχετική βιβλιογραφία θα εντοπίσει άλλου τύπου εθνικισμούς με άλλα κριτήρια: π.χ. με κριτήριο το θέμα του εθνικισμού (το θεματικό αντικείμενό του) μιλάμε για πολιτισμικό εθνικισμό ή για οικονομικό εθνικισμό και πάει λέγοντας.
Ας εξετάσουμε τώρα την τυπολογία την οποία προτείνω και να επιχειρήσουμε για θεωρητικο-πολιτική ανασυγκρότηση της παγκόσμιας κοινωνίας. Ο ιδεολογικός εθνικισμός του 19ου αιώνα συνέβαλε στη διαμόρφωση (στην «κατασκευή») του εθνικού κράτους ως τύπου πολιτικής οργάνωσης. Η περίπτωση της Ελλάδας ως εθνικού κράτους είναι χαρακτηριστική. Η Επανάσταση του 1821 ως εξέγερση εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας θα έμενε στους «πέντε δρόμους» (κατά τη λαϊκή έκφραση) εάν δεν είχε διαμορφωθεί αυτό που ονομάζω ιδεολογικός εθνικισμός. Σ’ ολόκληρη την Ευρώπη και στη Δύση γενικότερα ο ιδεολογικός εθνικισμός έπαιξε καθοριστικό και καταλυτικό ρόλο στην «κατασκευή» των νεωτερικών κοινωνιών ως τύπων πολιτικής οργάνωσης. Κατά το πρώτο ήμισυ του εικοστού αιώνα στη Γερμανία εκείνης της εποχής ο «κατασκευαστικός» ιδεολογικός εθνικισμός γνωρίζει μια νέου τύπου στρεβλή πολιτική εφαρμογή (εννοώ τον ναζισμό του Χίτλερ). Και ολόκληρη η ανθρωπότητα θέτει το ερώτημα πώς και γιατί συνέβη το Aουσβιτς; Η μεταπολεμική Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας για να αυτοπροσδιοριστεί ως δημοκρατικός τύπος πολιτικής οργάνωσης αντικαθιστά τον ιδεολογικό εθνικισμό της με τον «πατριωτικό συνταγματισμό» (τον όρο χρησιμοποιεί στη θεωρία του ο Γιούργκεν Χάμπερμας).
Οι «μεταμορφώσεις» του εθνικισμού συνεχίζονται. Παρατηρείται το φαινόμενο να προσαρμόζονται οι ιδέες του εθνικισμού στις εκάστοτε ιστορικές συγκυρίες. Με την εμφάνιση και την εξάπλωση της παγκοσμιοποίησης ο εθνικισμός αποκτά νέο πρόσωπο και η συμβολή του στην κοινωνική «κατασκευή» επαναπροσδιορίζεται. Δεν είναι πια ιδεολογικός, αλλά καθίσταται «προγραμματικός-λειτουργικός». Οι εθνικές κοινωνίες της παγκοσμιοποίησης μετασχηματίζονται σε πολυ-πολιτισμικές. Το παλιό δόγμα «ένα έθνος-ένα κράτος» είναι απαρχαιωμένο. Οι πρόσφυγες και οι μετανάστες επαναπροσδιορίζουν τα συνειδησιακά και πολιτικά όρια των κοινωνιών.
Στις αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα και πιο συγκεκριμένα μετά την εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ στην προεδρία των ΗΠΑ ο εθνικισμός έχει αποκτήσει νέα περιεχόμενα. Δεν λειτουργεί ως εθνικιστική ιδεολογία συνειδησιακού αυτοπροσδιορισμού της Αμερικής. Ούτε και έχει τα χαρακτηριστικά του λειτουργικού εθνικισμού της παγκοσμιοποίησης. Στο πολιτικό σύνθημα του Tραμπ «να κάνουμε την Αμερική μεγάλη ξανά» συμπυκνώνεται η πρακτική αυτού του τύπου εθνικισμού, τον οποίο ονομάζω «μεταρρυθμιστικό εθνικισμό».
Συνοψίζοντας θέλω να τονίσω τα εξής δύο πράγματα: Πρώτον, οι ιδέες του εθνικισμού γεννιούνται, διαμορφώνονται και μετασχηματίζονται όπως όλα τα ιστορικά πράγματα. Και δεύτερον, εάν η Αμερική επινόησε την ιδέα του «μεταρρυθμιστικού εθνικισμού» για να επαναπροσδιοριστεί και σε συνειδησιακό και σε κοινωνικο-πολιτικό επίπεδο, τότε μήπως αυτή η συνθήκη οδηγήσει σε νέες προοπτικές στην παγκόσμια κοινωνία;
Και μια τελευταία παρατήρηση σχετικά με την κατακερματισμένη εθνική συνείδηση της Ελλάδας: η Ελλάδα, δυστυχώς, ως σύγχρονη πολιτική κοινωνία παραμένει προσκολλημένη στην εθνική ιδεολογία του 19ου αιώνα. Ο ιδεολογικός εθνικισμός ταυτίζεται με την πολιτική συνθήκη της υπαρξιακής επιβίωσής της. Φοβάμαι πως ως πολιτική κοινωνία οδηγούμαστε στον αφανισμό μας.
* Πολιτικός φιλόσοφος
