Αυτοκρατορία: το προοίμιο

Ο τζόγος στο Ridotto της Βενετίας και ο τζόγος σε θέματα σχετικά με την οικονομία στο Χρηματιστήριο του Αμστερνταμ ήταν σχεδόν το ίδιο πράγμα. Και οι δύο πρακτικές βασίζονται στην υπόθεση ότι ο «πλούτος» βασίζεται σε αυτό το μαγικό πράγμα που είναι το χρήμα και στο ότι η συσσώρευση πλούτου δεν έχει καμία σχέση με την όποια φυσική οικονομική διαδικασία τους και οι δύο εκδοχές πηγάζουν από τα γραμμικά στατιστικά μοντέλα που πρώτος θεμελίωσε ο Paolo Sarpi. Ενα από τα πρώτα γραπτά κείμενα για τον τζόγο είχε τίτλο «Σχετικά με την έρευνα των ζαριών», γραμμένο από τον Galileo Galilei, που ήταν ένα από τα ανδρείκελα του Paolo Sarpi. Στο έργο αυτό ο Galileo εφαρμόζει μια πιθανοθεωρητική μέθοδο για να προσδιορίζει το αποτέλεσμα των συνδυασμών που προκύπτουν από τη ρίψη τριών ζαριών.

Την περίοδο που διαμορφωνόταν το αγγλο-ολλανδικό οικονομικό σύστημα, εκδόθηκαν και άλλα δύο σημαντικά έργα για τον τζόγο, το «Βιβλίο των τυχερών παιχνιδιών» του Girolamo Cardano ⁽¹⁾ και το «Δόγμα των τυχερών παιχνιδιών» του Abraham de Moivre ⁽²⁾. Οι συγγραφείς αυτοί, καθώς και όσοι ακολούθησαν, εφάρμοσαν αυτό που σήμερα αποκαλούμε σύγχρονη θεωρία των πιθανοτήτων. Αυτή η θεωρία είναι η βάση του τζόγου, του οικονομικού σπέκουλου και των στατιστικών πινάκων που χρησιμοποιούν οι ασφαλιστικές εταιρείες και προέρχονται από τον εμπειρισμό του Sarpi, που έλεγε ότι το καθετί μπορεί να εκφραστεί με ποσότητες, οδηγώντας σε μαθηματικούς τύπους (φόρμουλες) που μπορούν να προβλέψουν το αποτέλεσμα του κάθε συνόλου που αφορά γραμμικές στατιστικές.

Για τον Sarpi, αυτός είναι ο πραγματικός αισθητός κόσμος, εντελώς αντίθετος της προσέγγισης που εφάρμοζε ο Kepler, που έλεγε ότι για να γίνει κατανοητός ο κόσμος απαιτείται η επιστημονική έρευνα που καταλήγει σε ανακαλύψεις των πραγματικών μη υποκειμένων αρχών, που διαμορφώνουν τη συμπεριφορά της οικουμένης. Ενα δείγμα της διαφοράς ανάμεσα σε αυτές τις δύο προσεγγίσεις είναι η ανακάλυψη του λογισμού (calculus) από τον Leibniz. Αυτός ο τελευταίος έχει αποδείξει πως ο λογισμός είναι μια αναπαράσταση των νόμων της αρχής της δημιουργίας, ενώ ο Νεύτων βασίζεται σε μια προσέγγιση στατιστικής φύσης, που μοιάζει με τον τετραγωνισμό του κύκλου. Στον πραγματικό κόσμο το χειροπιαστό αποτέλεσμα της μεθοδολογίας του Sarpi είναι η ψευδαίσθηση ότι οι αγορές χρήματος (οι χρηματαγορές) είναι προβλέψιμες και μπορούν να χειραγωγηθούν ώστε να συσσωρεύεται ολοένα και περισσότερος μετρήσιμος πλούτος, άσχετα με το τι συμβαίνει στην πραγματική οικονομία ή στην πραγματική κατάσταση που βρίσκεται ο πληθυσμός. Αυτή είναι και η χίμαιρα του εθισμένου στον τζόγο. Ο de Moivre και ο William Petty ⁽³⁾ δημιουργήθηκαν από το δίκτυο του Sarpi, στο οποίο σύχναζαν οι πιστοί του κύκλου Mersenne και ο Francis Bacon. Ο Petty γνώριζε προσωπικά πολλούς από τον κύκλο Mersenne, αλλά ο στενότερος γνώριμός του ήταν ο Thomas Hobbes.

(1) Girolamo Cardano (1501-1576): Ιταλός πολυμαθής με μεγάλες γνώσεις στα πεδία των μαθηματικών, της φυσικής επιστήμης, της ιατρικής, της βιολογίας, της χημείας, της αστρολογίας, της αστρονομίας, της φιλοσοφίας, της μουσικής θεωρίας, συγγραφέας και παίκτης. Με μεγάλη επιρροή στην Αναγέννηση και μια από τις μεγαλύτερες μορφές της θεωρίας των πιθανοτήτων.

(2) Abraham de Moivre (1667-1754): Γάλλος μαθηματικός, Ουγενότος, γνωστός για τον μαθηματικό τύπο που συνδυάζει τους μιγαδικούς αριθμούς και την τριγωνομετρία και για το έργο του στη θεωρία των πιθανοτήτων.

(3) William Petty (1623-1687): Αγγλος οικονομολόγος, γιατρός, επιστήμονας και φιλόσοφος. Υπηρέτησε τον Ολιβερ Κρόμγουελ και την Κοινοπολιτεία της Ιρλανδίας.

* Ομότιμος καθηγητής Τμήματος ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών