«Τι έκανε ο Θεός πριν δημιουργήσει τον κόσμο;», ρωτούσε ο Αγιος Αυγουστίνος προσπαθώντας, πρώτος αυτός, να δώσει έναν ψυχολογικό ορισμό. Η ερώτηση είναι παιδαριώδης και, ακριβώς γι’ αυτό, ουσιαστική. Και όπως όλες οι ουσιαστικές ερωτήσεις, δεν έχει απάντηση. Και όπως όλες οι ερωτήσεις που δεν έχουν απάντηση, είχε ήδη χίλιες απαντήσεις, πριν ακόμη διατυπωθεί.
Για τη Βίβλο, και για μερικούς πάστορες προτεστάντες χαμένους στις σελίδες της, η ηλικία του κόσμου είναι 7.447 χρόνια. Για την επιστήμη του 21ου αιώνα, αυτή πρέπει να τοποθετηθεί μεταξύ 13,8 και 15,8 δισεκατομμυρίων χρονών. Ακολουθώντας τη θεωρία του big bang ο χρόνος είναι περίπου 14 δισεκατομμυρίων ετών. Πράγματι, ο Αγιος Αυγουστίνος και οι επιστήμονες συμφωνούν στο να θεωρούν ότι πριν από τη Δημιουργία ή, αντίστοιχα, πριν από το big bang, ο χρόνος δεν υπήρχε. Από την άλλη μεριά, ο Αριστοτέλης, ο Θωμάς ο Ακινάτης και ο Νεύτων δεν συμφωνούν. Γι’ αυτούς, ο Θεός μετρά από πάντα και για πάντα τα δευτερόλεπτα που μας χωρίζουν μπροστά και πίσω από το όνειρο. Η πηγή του χρόνου είναι λοιπόν ένα διηνεκές ξυπνητήρι, ένα αλάνθαστο τικ-τακ που μετρά και διασφαλίζει την ύπαρξή του ab aeterno et in secula seculorum.
Οι συζητήσεις γύρω από την ηλικία του χρόνου (ξέρουμε τώρα πια ότι είναι υπερήλικας) αλλά και τη φύση του υπήρξαν πολλές. Και για να πούμε την αλήθεια, τα προβλήματα αρχίζουν ακριβώς από αυτό το σημείο. Μολονότι όλοι δέχονται τις καταλυτικές του επιπτώσεις, μερικοί υποστηρίζουν ότι ο χρόνος δεν υπάρχει, ενώ άλλοι λένε ότι δεν υπάρχει άλλος. Για τον Ηράκλειτο π.χ., η αβεβαιότητά του, ο θάνατος που φέρνει μαζί του, είναι το μοναδικό σταθερό και αθάνατο πράγμα. Για τον Παρμενίδη δεν είναι άλλο από μια ψευδαίσθηση. Δεν υπάρχει το παρελθόν γιατί έχει ήδη περάσει, δεν υπάρχει το μέλλον γιατί ακόμη δεν ήρθε, και δεν υπάρχει ούτε το παρόν, που δεν είναι άλλο από τη γραμμή που ενώνει παρελθόν και μέλλον, άρα μια ανύπαρκτη trait d’union ανάμεσα σε ανύπαρκτα πράγματα.
Την πιο σοφή λύση του προβλήματος της ύπαρξης του χρόνου την έδωσε ο Μπόρχες: «Ν’ αρνηθείς τη χρονική αλληλουχία, ν’ αρνηθείς το αστρονομικό σύμπαν, είναι επιφανειακές απελπισίες και μυστικές παρηγοριές. Το πεπρωμένο μας δεν είναι φοβερό γιατί είναι μη πραγματικό, είναι φοβερό γιατί είναι αμετάκλητο και αυστηρό. Ο χρόνος είναι η ουσία με την οποία έχω δημιουργηθεί. Ο χρόνος είναι ένα ποτάμι που με παρασέρνει, εγώ όμως είμαι το ποτάμι. Ο χρόνος είναι μια τίγρης που με κατασπαράζει, εγώ όμως είμαι η τίγρης. Ο χρόνος είναι μια φλόγα που με καταπίνει, εγώ όμως είμαι η φλόγα. Ο κόσμος δυστυχώς είναι πραγματικός. Εγώ, δυστυχώς, είμαι ο Μπόρχες».
Ετσι λοιπόν, ο χρόνος υπάρχει, κι εμείς είμαστε δυστυχώς εμείς. Πράγμα που μπορεί να είναι –και γενικά είναι– πολύ πιο σοβαρό από το να είμαστε Μπόρχες. Ο χρόνος, στην ουσία, είναι εμείς, είμαστε εμείς που τον χρησιμοποιούμε (ή τον σπαταλούμε) μιλώντας γι’ αυτόν.
