Οι τελευταίες εξελίξεις στον χώρο της τεχνολογίας απέδειξαν ότι έχουν γίνει βήματα που μεσοπρόθεσμα θα αλλάξουν την καθημερινότητα, όπως π.χ. τα Πληροφοριακά Συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης (ΠΣΤΝ).
Ταυτόχρονα, με την ανάπτυξη αυτών των συστημάτων, σε πρώτο πλάνο προπαγανδίζεται η έννοια της ελευθερίας, ενώ αδειάζουν από περιεχόμενο έννοιες-ορόσημο, όπως είναι αυτή της ισότητας, του κράτους πρόνοιας, της αλληλεγγύης κ.ά.
Αναφερόμαστε στην ελευθερία η οποία από «επικίνδυνη», πριν από λίγες δεκαετίες, μετατρέπεται σε ένα ευχάριστο και χρήσιμο δώρο για την άρχουσα τάξη.
Μιλάμε για ένα εργαλείο μέσω του οποίου το κράτος πρόνοιας καταρρέει, η φτώχεια, ως η χειρότερη βία, απλώνεται παντού, συνυπάρχει και δυναμώνει τον κοινωνικό αποκλεισμό, με τη βοήθεια της γραφειοκρατίας και της λογοκρισίας της σκέψης.
Αυτές οι εξελίξεις ανέδειξαν μια σειρά από προβληματισμούς, η επίλυση των οποίων ενδέχεται να έχει ζωτική σημασία για το μέλλον της ανθρωπότητας. Αυτός είναι και ο λόγος που ωθεί πολλούς διακεκριμένους ερευνητές να υπογραμμίζουν την ανάγκη εισαγωγής προσεκτικά μελετημένων ρυθμιστικών κανόνων στον χώρο της τεχνολογίας.
1. Είμαστε σε θέση να εισαγάγουμε ξεκάθαρες ρυθμίσεις σε έναν τομέα που το ευρύ κοινό δεν τον γνωρίζει επαρκώς και, ταυτόχρονα, σε ένα κοινωνικό περιβάλλον που αλλάζει συνεχώς;
Προφανώς όχι! Μπορούμε, όμως, να σημειώσουμε κάποια σημεία από τη διαδικασία ανάπτυξης και λειτουργίας, όπως και από την αρχιτεκτονική ενός σύγχρονου ΠΣΤΝ, που απαιτούν ρυθμιστικές παρεμβάσεις. Είναι λογικό και γνωστό στους ειδικούς ότι ένα από τα πρώτα σημεία πρέπει να αναφέρεται στην επιλογή των δεδομένων που θα αξιοποιήσει ένα σύγχρονο ΠΣΤΝ. Ανέκαθεν ήταν, είναι και θα παραμείνει ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα η επιλογή προς επεξεργασία των «κατάλληλων» εισερχόμενων δεδομένων, καθώς τα δεδομένα πρέπει να είναι ταυτόχρονα αντικειμενικά, αληθινά, σωστά, επίκαιρα, έγκαιρα και σχετικά πολλά σε όγκο (big data). Μόνο έτσι θα είναι η παραγόμενη από το σύστημα πληροφορία, π.χ. έκθεση, συμβουλή, απάντηση, λύση, πρόταση κ.λπ., αντικειμενική και χρήσιμη στους τελικούς χρήστες.
2. Πώς θα μπορούσαμε να εγγυηθούμε ότι έχουμε στη διάθεσή μας πραγματικά, ακέραια, άθικτα και αμερόληπτα δεδομένα; Δεδομένα που βρίσκονται στην αναγκαία ποσότητα, στον απαιτούμενο χρόνο και στην κατάλληλη ποιότητα. Δηλαδή, δεδομένα που συνδυάζουν τις συγκεντρωμένες, «δομημένες» πληροφορίες (π.χ. του gov.gr) με τις σχετικές «αδόμητες» του διαδικτύου (π.χ. του instagram), έτσι ώστε αρχικά να τροφοδοτήσουν, να εκπαιδεύσουν, να ρυθμίσουν, να παραμετροποιήσουν ορθολογικά το ΠΣΤΝ και, εν συνεχεία, να το αξιοποιεί ο χρήστης σε πραγματικό χρόνο, έχοντάς του εμπιστοσύνη.
Το τελευταίο –η εμπιστοσύνη– αφορά το σημείο επιλογής του τρόπου παρακολούθησης και, κατ’ επέκταση, του βαθμού ακριβείας, ορθότητας ή/και αξιοπιστίας των αποτελεσμάτων από τη λειτουργία του ΠΣΤΝ. Το ζήτημα της επιλογής του τρόπου παρακολούθησης του έργου ενός σύγχρονου Π.Σ. συνιστά σοβαρό πρόβλημα και αυτό είναι λογικό, διότι με την πάροδο του χρόνου το σύστημα αναλαμβάνει όλο και πιο σύνθετες εργασίες (ρόλους, καθήκοντα κ.ο.κ.) που αξιοποιούν όλο και πιο μεγάλο όγκο δεδομένων, υπολογιστική ισχύ κ.λπ.
3. Πώς μπορεί κανείς να αξιολογήσει εάν το Π.Σ. είναι σε ικανοποιητικό βαθμό ακριβές και αξιόπιστο, έτσι ώστε να επιτελέσει με επιτυχία το έργο που του έχει ανατεθεί;
Οσο πιο πολύπλοκο, πολυδιάστατο και κρίσιμο είναι το έργο ενός ΠΣΤΝ, τόσο πιο δύσκολη είναι η επιλογή του τρόπου αξιολόγησης της αποτελεσματικότητας από τη λειτουργία του! Προφανώς, η αξιολόγηση συνδέεται άμεσα με τις κοινωνικές πλευρές από την ανάπτυξη και τη λειτουργία του ΠΣΤΝ.
Επιπρόσθετα, τίθενται ερωτήματα του τύπου: Είναι το κοινωνικό σύνολο προετοιμασμένο για τις αλλαγές που θα επιφέρει ένα νέο ΠΣΤΝ; Και εάν, τελικά, δεν είναι, τι πρέπει να κάνουν οι αρμόδιοι (πολιτικοί, επενδυτές, κ.λπ.); Και κάτι ακόμη: μήπως διά του νέου συστήματος δημιουργούνται ζώνες μόνο για προνομιούχους ή/και ζώνες για κοινωνική, θρησκευτική, εθνοτική, διηπειρωτική κ.ο.κ. απομόνωση;
4. Ποιος έχει την ευθύνη για πιθανά «λάθη» ή για πιθανές «απροσδόκητες» συμπεριφορές του ΠΣΤΝ;
Ο οραματιστής-επινοητής, ο επενδυτής-κατασκευαστής, ο αναλυτής-σχεδιαστής, ο αγοραστής-πωλητής, ο αντιπρόσωπος-προμηθευτής… μιας και σε σύντομο χρονικό διάστημα δεν θα υπάρχει η επιλογή «δεν συμμετέχω»! Επομένως, ένα είναι βέβαιο: χρειαζόμαστε μια νέα κουλτούρα που θα καθοδηγεί όλους τους εμπλεκόμενους.
5. Ποιος έχει τα πνευματικά δικαιώματα στα παραγόμενα από το ΠΣΤΝ έργα;
Μιλάμε για καταστάσεις στις οποίες το Π.Σ. βασίζεται από τη μια στα εισερχόμενα δεδομένα, στα οποία έχει εκπαιδευτεί και, από την άλλη, στις δικές του πρωτοβουλίες που οδηγούν σε διαφοροποιήσεις.
Χωρίς κάποιο μπλοκάρισμα της όποιας ροής των ιδεών, των συλλήψεων, των πρωτοβουλιών κ.ο.κ., ένας σκεπτόμενος ερευνητής πρέπει πάντα να αναζητά και να κατανοεί την απάντηση στην ερώτηση: Ποιος τελικά επωφελείται από ένα νέο, σύγχρονο Πληροφοριακό Σύστημα, όπως είναι αυτά της Τεχνητής Νοημοσύνης;
*Ομότιμος καθηγητής Πανεπιστημίου Πατρών, Τμήμα Μηχανικών Η/Υ και Πληροφορικής
