Το έντεχνον πυρ του Προμηθέα

Δημόκριτος: Νηπίοισιν ου λόγος, αλλά ξυμφορή γίνεται διδάσκαλος. Για τους μωρούς και ανόητους διδάσκαλος δεν είναι ο λόγος αλλά η συμφορά.

Ησίοδος, Θεογονία. 507 – 570

Την Ωκεανίδα Κλυμένη με τα όμορφα σφυρά ( αστραγάλους) παντρεύτηκε ο Ιαπετός και έγιναν ομόκλινοι.

Από την ένωση αυτή η Κλυμένη γέννησε τον Άτλαντα με την κρατερή φρόνηση,

510 ακόμα τον Μενοίτιον τον πολυφημισμένο, τον εύστροφο, ποικιλότροπο Προμηθέα και τον ελαφρόμυαλο Επιμηθέα που έγινε αιτία για συμφορές στους μεροκαματιάρηδες άντρες αφού ήταν ο πρώτος θνητός που ζευγάρωσε με παρθένα κόρη που έπλασε ο Ζευς. Τον υβριστή Μενοίτιο, ο Δίας που βλέπει μακριά, κατακρήμνισε στο έρεβος κτυπώντας τον με τον πυρίκαυστο κεραυνό. Έτσι τιμωρήθηκε ο Ιαπετίδης Μενοίτιος γιατί ήταν απερίσκεπτος, αλαζών, υπερόπτης και καμάρωνε με υπερηφάνεια για την ανδρεία του.

Ο Άτλας σηκώνει με τα ακάματα χέρια του, τον ευρύ Ουρανό στο κεφάλι του, όρθιος στα πέρατα της Γης. Είναι υποταγμένος σε μεγάλη, δυνατή ανάγκη, εκεί δίπλα στις Εσπερίδες τις γλυκόλαλες.

520 Αυτή τη μοίρα του έδωσε ο συνετός Ζευς.

Τον Προμηθέα με τις πολλές και ποικίλες βουλές και δραστηριότητες έδεσε με βαριές αλυσίδες που ήταν αγκυρωμένες στο κέντρο ενός κίονα. Έστειλε τον μεγαλόπτερο αετό του να του τρώει το αθάνατο ήπαρ. Ότι έτρωγε την ημέρα ο αετός ξαναγεννιόταν τη νύχτα στα σωθικά του Ιαπετίδη Προμηθέα. Αυτόν τον ανθρωποφάγο αετό σκότωσε ο Ηρακλής ο ρωμαλέος ο γιος της Αλκμήνης με τους ωραίους αστραγάλους. Τελικά με τη θέληση του Δία που κυβερνά από ψηλά τον κόσμο, ο Ηρακλής έσωσε τον ταλαίπωρο Προμηθέα Ιαπετίδη.

530 έτσι ο Ηρακλής ο γεννημένος στη Θήβα απέκτησε ακόμα μεγαλύτερη δόξα απ` όση είχε ήδη πάνω στη Γη που τρέφει μυριάδες ανθρώπους. Ο Δίας τον τιμούσε κι ας ελευθέρωσε τον Προμηθέα ο οποίος τον είχε δυσαρεστήσει αφού προσπαθούσε να παρακάμψει τις βουλές του.

Στη Μηκώνη όταν ο Δίας έβαζε τα όρια ανάμεσα σε θεούς και θνητούς και όριζε τις σχέσεις μεταξύ τους, ο Προμηθέας θυσίασε μεγάλο βόδι και το πρόσφερε. Για να παραπλανήσει τον Δία του πρόσφερε τις σάρκες και τα λιπαρά σπλάχνα τυλιγμένα στην κοιλιά του ζώου,

540 ενώ στους ανθρώπους πρόσφερε τους καλούς μεζέδες γύρω από τα λευκά κόκκαλα σκεπάζοντας το κρέας με λίπος. Ο δολοπλόκος Προμηθέας σχεδίασε μια προσφορά που ευνοούσε τους ανθρώπους και αδικούσε τους θεούς και κυρίως τον Δία.

Ο πατέρας θεών και ανθρώπων, Δίας, του είπε: ««Γιε του Ιαπετού, απ᾽ όλους τους βασιλιάδες επιφανέστερε, πόσο άδικα και χωρίς μέτρο έκανες τη διανομή των μερίδων!».

Ο καταφερτζής, πονηρός Προμηθέας απάντησε στον Δία με ψεύτικο χαμόγελο και δόλο: «Δία είσαι ο μέγιστος των θεών. Διάλεξε εσύ όποιο μερίδιο θέλεις, όποιο τραβά η καρδιά σου.».

550Άυτά είπε ο Προμηθέας στον Δία αλλά ο δόλος υπήρχε μέσα του ακόμα. Ο Δίας κατάλαβε ότι ο Ιαπετίδης προσπαθούσε ακόμα μία φορά να τον ξεγελάσει. Σκέφτηκε μάλιστα ότι με την τακτική του Προμηθέα πολλά δεινά περιμένουν τους θνητούς.

Ο Δίας με τα δυο του χέρια απομάκρυνε το λίπος και οργίστηκε με την απάτη και τα τεχνάσματα του Προμηθέα.
Από τότε στους στις ευωδιασμένες θυσίες στους βωμούς για τους αθάνατους θεούς, οι γενιές των θνητών καίνε κόκκαλα λευκά.

Ο σύννεφο – συντάχτης Ζευς με θλίψη και οργή είπε στον Προμηθέα: « Γιε του Ιαπετού είσαι απ` όλους εξυπνότερος

560 αλλά τις πονηριές και τους δόλους σου δε λες να αφήσεις.».

Ο Ζευς μετά τα λόγια αυτά χωρίς να ξεχνά την οργή του αποφάσισε να μην έχουν τα καυσόξυλα της μελίας ( φλαμουριάς) την ανίκητη δύναμη του πυρός που είχαν μέχρι τώρα για τους θνητούς ανθρώπους που κατοικούν στη γη. Όμως ο γενναίος γιος του Ιαπετού αγνόησε και εξαπάτησε τον Δία και έκλεψε από το ακατανίκητο, έντεχνο πυρ τη λάμψη που φωτίζει μακριά. Σε κοίλο, κούφιο νάρθηκα έκρυψε το φως. Αυτό εξόργισε τον Δία που βρυχάται με τις βροντές του από ψηλά. Θύμωσε πολύ όταν είδε το απαγορευμένο φως να φτάνει στους ανθρώπους με τις δόλιες στρατηγικές του Προμηθέα.

570 Την ίδια στιγμή σκέφτηκε να ρίξει πολλά δεινά στους ανθρώπους.

Ησίοδος, Θεογονία. 453-506. Κείμενο. Ελεύθερη απόδοση σε πεζό λόγο ώστε να ομοιάζει με την καθημερινή ομιλία, χωρίς φανερό ποιητικό μέτρο αλλά με ρυθμό παράλληλο του αρχαίου κειμένου.

Επίθετα και χαρακτηρισμοί θεοτήτων και άλλων θεϊκών δυνάμεων και όντων.

Στίχοι: 407-408: καλλίσφυρον Ὠκεανίνην.. Κλυμένην: Την Ωκεανίδα Κλυμένη με τα όμορφα σφυρά ( αστραγάλους).

509. Ἄτλαντα κρατερόφρονα. Ο Άτλας με την κρατερή φρόνηση.

510τίκτε δ᾽ ὑπερκύδαντα Μενοίτιον, τον πολυφημισμένο Μενοίτιο..

ἠ δὲ Προμηθέα

511 ποικίλον αἰολόμητιν, τον ποικιλότροπο και εύστροφο Προμηθέα

ἁμαρτίνοόν τ᾽ Ἐπιμηθέα· και τον ελαφρόμυαλο Επιμηθέα

514 εὐρύοπα Ζεὺς: Ο Δίας που βλέπει μακριά.

εὐρύ-οπᾰ, αυτός που βλέπει μακριά, που βλέπει σε μακρινή απόσταση, λέγεται για τον Δία, εὐρύοπα Ζεύς.

516 εἵνεκ᾽ ἀτασθαλίης τε καὶ ἠνορέης ὑπερόπλου. Για τον Μενοίτιο: Απερίσκεπτος, αλαζών, υπερόπτης και υπερήφανα ανδρείο. Τον ίδιο Ιαπετίδη στον στ. 510 αναφέρει ως πολυφημισμένο.

ἀτάσθᾰλος αλαζόνας, απερίσκεπτος, υπερόπτης, ηθικά απαράδεκτος, απρεπής, ακατάστατος.

ἠνορέη (ἀνήρ),  ἀνορέα, ἡ, ἀνδρεία, ανδρεία, ανδρική δύναμη, ανδρική ηλικία, ανδρική ομορφιά.

ὑπέρ-οπλος, -ον (ὅπλον), αυτός που με υπερηφάνεια έχει εμπιστοσύνη, πιστεύει στη δύναμη των όπλων του, απείθαρχος, θρασύς, αυθάδης, ὑπέροπλον εἰπεῖν =μιλώ με θρασύτητα, με αυθάδεια.

518 Ἑσπερίδων λιγυφώνων: Οι γλυκόλαλες Εσπερίδες.

521 Προμηθέα ποικιλόβουλον. Τον Προμηθέα με τις πολλές και ποικίλες δραστηριότητες και βουλές.

526-527, Ἀλκμήνης καλλισφύρου ἄλκιμος υἱὸς / Ἡρακλέης Ο Ηρακλής ο ρωμαλέος ο γιος της Αλκμήνης με τους ωραίους αστραγάλους

ἄλκῐμος, -ον και -η, -ον, δυνατός, ρωμαλέος, γενναίος, λέγεται για πρόσωπα και όπλα.

530 ὄφρ᾽ Ἡρακλῆος Θηβαγενέος. Ο Ηρακλής γέννημα της Θήβας.

541 πατὴρ ἀνδρῶν τε θεῶν τε· Για τον Δία.

548 νεφεληγερέτα Ζεύς· Ο σύννεφο – συντάκτης Ζευς.

565 ἐὺς πάις Ἰαπετοῖο: ο γενναίος γιος του Ιαπετού Προμηθέας.

ἐΰς, ὁ,  αγαθός, γενναίος, ευγενής. 

568 Ζῆν᾽ ὑψιβρεμέτην. Ό Δίας που βροντά από ψηλά.

ὑψι-βρεμέτης, -ου, ὁ (βρέμω), αυτός που βροντάει από ψηλά.

Σημειώσεις

Προμηθεύς, -έως,  προνοητικός, προσεκτικός, γιος του Τιτάνα Ιαπετού και της Κλυμένης, επινοητής και δημιουργός πολλών τεχνών· Μια μυθολογική εκδοχή αναφέρει ότι έπλασε τον άνθρωπο από πηλό και του προσέφερε το ἔντεχνον πῦρ, αφού το έκλεψε από τον Όλυμπο. Το όνομά του (από το προμηθής), αντίθετα προς τον απερίσκεπτο αδελφό του Επιμηθέα (Ἐπιμηθεύς)·

– Ἐπι-μηθεύς, -έως, ὁ (μῆδος), Θεός της εκ των υστέρων σκέψης . Ο Επιμηθέας, είναι αυτός που σκέφτεται κατόπιν, αυτός που βγάζει τα συμπεράσματα, μετά το γεγονός. Αδερφός του Προμηθέα, δηλαδή αυτού που σκέφτεται από πριν.

1*. Αρχιτέκτων. Ιστορικός Αρχιτεκτονικής. Ιστορικός Τέχνης.

2*. Στους αγαπημένους μου Ιωάννα – Μαρίνα, Ειρήνη, Κωνσταντίνο, Μπάμπη, Νίκο.