Χωρικές αναπαραστάσεις του συλλογικού υποσυνείδητου
Ο Ελληνας πρωθυπουργός έσπευσε να δηλώσει ότι η τελετή έναρξης της διοργάνωσης «Αθήνα 2004» ήταν καλύτερη από την τελετή της διοργάνωσης «Παρίσι 2024», ο εγχώριος και ευρωπαϊκός ακροδεξιός λόγος εισχώρησε εκ νέου στη δημόσια σφαίρα, κατακεραυνώνοντας το καλλιτεχνικό υπερθέαμα, το Βατικανό και το Πατριαρχείο άσκησαν δριμεία κριτική στους διοργανωτές, οι διοργανωτές ζήτησαν «άφεση αμαρτιών» με μια μεγαλοπρεπή συγγνώμη και ο Πασκάλ Μπρικνέρ επισήμανε εμφατικά ότι ο Τομά Ζολί δεν θα τολμούσε να «χλευάσει» τους μουσουλμάνους, ανακαλώντας σιωπηρά την τραγωδία στο «Σαρλί Εμπντό».
Αλλά τι είναι εντέλει οι τελετές έναρξης στο πλαίσιο διοργάνωσης των Ολυμπιακών Αγώνων που χρηματοδοτούνται από τους φορολογούμενους πολίτες κάθε χώρας που τους φιλοξενεί;
Το τέλος των αυτοκρατοριών και η συγκρότηση των εθνών-κρατών επί ευρωπαϊκού εδάφους, στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα, συνοδεύτηκαν από τη σχηματοποίηση και διάδοση ισχυρών εθνικών αφηγημάτων. Κάθε κρατική οντότητα χρειάζεται τουλάχιστον ένα στέρεο εθνικό αφήγημα προκειμένου να εδραιώσει την αναγνώρισή της. Στη συνέχεια είναι σε θέση να κατασκευάζει και να διαδίδει αφηγήματα για να διαφυλάττει την εξουσία της από εσωτερικούς και εξωτερικούς κινδύνους.
Τα εθνικά αφηγήματα βρίσκονται διαρκώς στη δημόσια σφαίρα και δεν αμφισβητούνται σχεδόν ποτέ ή αμφισβητούνται ελάχιστα, αποτελώντας αναπόσπαστο στοιχείο του λεγόμενου συλλογικού υποσυνείδητου.
Τι σχέση έχουν όμως οι τελετές έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων με τα εθνικά αφηγήματα και το συλλογικό υποσυνείδητο;
Κάθε τελετή, ανεξάρτητα από το καλλιτεχνικό της αποτύπωμα, αποτελεί μια θριαμβευτική παρέλαση από θραύσματα των εθνικών αφηγημάτων που ενεργοποιούν σε μεγάλο βαθμό το συλλογικό υποσυνείδητο.
Οι θεατές έχουν υποχρέωση να αναγνωρίσουν στο όραμα κάθε καλλιτεχνικού διευθυντή πρόσωπα και γεγονότα οικεία από το πρόσφατο ή το μακρινό ιστορικό παρελθόν και να τα νοηματοδοτήσουν με τέτοιον τρόπο ώστε να επιδοκιμάσουν ή να αποδοκιμάσουν κυρίαρχα ή δευτερεύοντα εθνικά αφηγήματα.
Οι άνθρωποι παράγουν χώρο και είναι φορείς του χώρου. Προβαίνουν σε ποικίλες χωρικές αναπαραστάσεις, είτε είναι θεατές ενός υπερθεάματος, είτε βρίσκονται μέσα σε ένα αυτοκίνητο, είτε είναι μετανάστες στο προσφυγικό ταξίδι τους, είτε βρίσκονται ακόμα σε κάποιο κελί φυλακής. Αλλά το σημαντικό στις ανθρώπινες κοινωνίες είναι το νόημα που δίνουν οι άνθρωποι στον χώρο. Τότε ο χώρος γίνεται τοπίο και οι άνθρωποι αδηφάγοι καταναλωτές του τοπίου, ικανοί να ταυτιστούν με μια χωρική αναπαράσταση ενός πίνακα του Γιάννη Τσαρούχη ή μιας διονυσιακής συνύπαρξης συμπεριληπτικών υποκειμένων.
Η ταύτιση εν προκειμένω δεν είναι επιδοκιμασία της χωρικής αναπαράστασης αλλά και σφοδρή αποδοκιμασία, όπως στις περιπτώσεις των χριστιανών και ακροδεξιών επικριτών του Τομά Ζολί.
*Δημοσιογράφος, δόκτωρ Ανθρωπογεωγραφίας, με ειδίκευση στις ρευστές χωρικές πραγματικότητες, στη συγκρότηση ταυτοτήτων και στις χωρικές αναπαραστάσεις
