Εξι ευρωπαϊκές χώρες άρχισαν να ιδρύουν εταιρείες γύρω στο 1600 – η Ολλανδία, η Αγγλία, η Πορτογαλία, η Γαλλία, η Δανία και η Σουηδία. Στο σημείωμα αυτό θα εστιάσουμε στις τέσσερις πρώτες, που ήταν και οι σημαντικότερες. Η κοινή τους ονομασία -πέραν της χώρας- ήταν Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών και ο στόχος τους ήταν η αρπαγή του πλούτου των χωρών της Ασίας και η μεταφορά του με καράβια στις χώρες της μητρόπολης. Το κοινό τους χαρακτηριστικό ήταν η αναίσχυντη απληστία, με κύριο στόχο το εμπόριο, αποσκοπώντας σε (μυθικά, όπως φανερώθηκε αργότερα) κέρδη για όλους τους συμμετέχοντες.
Η ολλανδική Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών (1), Ολλανδική ΕΑΙ σε συντομογραφία (VOC), ήταν εμπορική εταιρεία βάσει καταστατικού και μία από τις πρώτες εταιρείες joint-stock (2) του κόσμου. Ιδρύθηκε στις 20/3/1602 από την ολλανδική διοίκηση και της δόθηκε ένα μονοπώλιο 21 ετών ώστε να φέρει σε πέρας εμπορικές δραστηριότητες στην Ασία. Κατείχε σχεδόν κυβερνητικές εξουσίες: τη διεξαγωγή πολέμων, να φυλακίζει και να εκτελεί καταδίκους, να συνάπτει συνθήκες με άλλες χώρες, να τυπώνει το νόμισμά της και να ιδρύει αποικίες (!). Θεωρείται η πρώτη πολυεθνική στον κόσμο στον βαθμό που είχε εμπορικές σχέσεις με Δύση και Ανατολή ανάμεσα σε χώρες και τις αποικίες τους.
Η βρετανική ΕΑΙ (3), εταιρεία joint-stock με έδρα το Λονδίνο. Αρχισε με τις εμπορικές συναλλαγές με την Ανατολική Ινδία, αλλά το μεγαλύτερο μέρος του εμπορίου γινόταν με Ινδία, Μπανγκλαντές, Πακιστάν και Κίνα. Διέθετε καταστατικό από το 1600. Κατά τα μέσα του 18ου αιώνα η εταιρεία διέθετε τη δική της διοίκηση, δικό της στρατό (πλοία, και ένοπλες δυνάμεις στρατού και ναυτικού) και κυβερνούσε ουσιαστικά τις Ινδίες μέσω (διορισμένου) κυβερνήτη και 24 διευθυντών.
Βασική της ανταγωνίστρια ήταν η ολλανδική ΕΑΙ. Αποτελούσε μονοπώλιο σχεδόν σε όλες τις Ινδίες. Μετά την εξέγερση των Ινδιών το 1857 τη διοίκηση ανέλαβε η κυβέρνηση της Βρετανίας. Η εταιρεία διαλύθηκε το 1874, οπότε τη διοίκηση ανέλαβε η κυβέρνηση των Ινδιών.
Η πορτογαλική ΕΑΙ (4) αποτελούσε μια σύντομης διάρκειας (ιδρύθηκε το 1628 και διαλύθηκε το 1633) απόπειρα του Φιλίππου ΙΙΙ της Πορτογαλίας να έχει μια εταιρεία με καταστατικό που να προασπίζεται τα συμφέροντά του εν όψει και του αυξανόμενου ανταγωνισμού. Το εμπόριο της Πορτογαλίας με την Ινδία αποτελούσε μονοπώλιο του πορτογαλικού στέμματος από την εποχή του Vasco de Gama, που άνοιξε τη δίοδο προς την Ινδία το 1497-1499. Από το 1578 υπήρξε η δυνατότητα ετήσιων μονοπωλίων. Τα μονοπώλια αφορούσαν τα κοράλλια, το πιπέρι, την κανέλα, τον έβενο και τα μικρά κοχύλια, που υποκαθιστούσαν το νόμισμα.
Η γαλλική ΕΑΙ, εταιρεία joint-stock που ιδρύθηκε στη Γαλλία το 1664 για να ανταγωνιστεί την ολλανδική (την οποία και αντέγραψε) και τη βρετανική ΕΑΙ. Με καταστατικό από τον βασιλιά Λουδοβίκο 15ο με στόχο να εμπορεύεται με χώρες στο ανατολικό ημισφαίριο. Αποτελούσε συνένωση τριών προϋπαρχουσών εταιρειών. Η πρώτη της μορφή χρηματοδοτήθηκε από το γαλλικό στέμμα. Γαλλικά εμπορικά πλοία διέσχιζαν τον Περσικό κόλπο, την Ερυθρά θάλασσα και τη βορειοδυτική ακτή της Ινδικής υπο-ηπείρου, μην μπορώντας να ανταγωνιστεί τους Αγγλους και τους Ολλανδούς. Σημαντικό ρόλο έπαιξε και ο Σκοτσέζος οικονομολόγος John Law. Οι Γάλλοι έφτασαν στις Ινδίες μετά τους Αγγλους, τους Ολλανδούς και τους Πορτογάλους.
Με βάση τη γεωγραφική επέκταση αυτών των χωρών της Δύσης δημιουργήθηκαν οι κατάλληλοι νόμοι από φωτισμένους νομομαθείς τύπου Grotius, ώστε να υπάρξει η μεγαλύτερη δυνατή χρονική επέκταση αυτής της κατοχής. Ταυτόχρονα ανδρώθηκε ο ρατσισμός, αλλά και ο οριενταλισμός (5), δηλ. να βλέπει κανείς την Ανατολή με τα μάτια της Δύσης, αρρώστια που δεν έχει εξαλειφθεί ούτε στις μέρες μας. Τα φαντάσματα όλων αυτών των εταιρειών τα βλέπουμε -δυστυχώς- και σήμερα.
(1): Βλέπε https://www.youtube.com/watch?v=77kjPZbFwyU και https://www.efsyn.gr/stiles/apopseis/406558_i-idea-tis-aytokratorias.
(2): Ενδιάμεση μορφή μεταξύ ανώνυμης και ομόρρυθμης εταιρείας.
(3): Βλέπε https://ihavenotv.com/part-one-the-birth-of-empire-the-east-india-company σε δύο μέρη και https://www.efsyn.gr/stiles/apopseis/386733_ta-aplyta-tis-tews-bretanikis-aytokratorias.
(4): Βλέπε λ.χ. https://en.wikipedia.org/wiki/Portuguese-East-India-Company.
(5): Βλέπε https://www.efsyn.gr/stiles/apopseis/400709_o-orientalismos-1-xana-kai-oi-arpages-tis-…
*Ομότιμος καθηγητής Τμήματος ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών
