Ευρωπαϊκή φοιτητική κινητικότητα και η ελληνική εξαίρεση

Ενα από τα πιο σημαντικά επιτεύγματα της ευρωπαϊκής ενοποίησης είναι η χρηματοδοτούμενη κινητικότητα φοιτητών και νέων ερευνητών. Η εμπειρία αυτής της κινητικότητας σε μια ηλικία που οι άνθρωποι διαμορφώνουν τις αντιλήψεις τους για τον κόσμο προσφέρει σημαντικά στην πρόσληψη της Ευρώπης ως «το κοινό μας σπίτι», στην αντιμετώπιση του εθνοκεντρισμού και στη διασύνδεση των ευρωπαϊκών ακαδημαϊκών συστημάτων και οικονομιών. Οι φτωχότερες χώρες, όπως η Ελλάδα, πρακτικά ωφελούνται περισσότερο από τις πλουσιότερες καθώς εξασφαλίζουν πόρους που δεν θα μπορούσαν να διαθέσουν από τους εθνικούς προϋπολογισμούς τους. Για δεκαετίες τα προγράμματα Εράσμους αποτέλεσαν τον βασικό μηχανισμό ενίσχυσης αυτής της κινητικότητας. Aπό το 2019 η κινητικότητα αυτή διαθέτει ακόμα ένα εργαλείο πολιτικής: τις Ευρωπαϊκές Συμμαχίες Πανεπιστημίων, γνωστές ως Ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια. Οι 60 Συμμαχίες που σήμερα λειτουργούν εμπλέκουν πάνω από 500 πανεπιστήμια, συμπεριλαμβανομένων και δέκα ελληνικών (περίπου το 40% των πανεπιστημίων μας). Στους φοιτητές αυτών των πανεπιστημίων παρέχονται επιπλέον δυνατότητες φοιτητικής κινητικότητας. Εκτός της γνωστής μετακίνησης Eράσμους έχουν και το δικαίωμα πλήρους παρακολούθησης διαδικτυακών μαθημάτων που διδάσκονται από ομάδες καθηγητών όλων των πανεπιστημίων που μετέχουν σε μια Συμμαχία.

Η ενίσχυση της φοιτητικής κινητικότητας είναι ένα από τα βασικά θέματα που θα συζητηθούν στη συνάντηση των υπουργών Παιδείας του κρατών-μελών του Ευρωπαϊκού Χώρου Ανώτατης Εκπαίδευσης (ΕΧΑΕ) τον ερχόμενο Μάιο στα Τίρανα. Ο στόχος που είχε τεθεί το 2009 ήταν να εξασφαλιστεί, μέχρι το 2020, κινητικότητα τριών μηνών φοίτησης σε άλλο κράτος-μέλος του ΕΧΑΕ για το 20% των φοιτητών. Σύμφωνα με στοιχεία που παρουσίασε η Ευρωπαϊκή Ενωση Πανεπιστημίων την προηγούμενη εβδομάδα, ο στόχος δεν επιτεύχθηκε. Περίπου το 13% των φοιτητών σε κράτη-μέλη της Ε.Ε. είχαν την εμπειρία τρίμηνης φοίτησης στο εξωτερικό. Επισημαίνεται ότι το ποσοστό αυτό αφορούσε κυρίως φοιτητές από οικογένειες με υψηλά εισοδήματα. Η Ευρωπαϊκή Eπιτροπή συζητά ακόμα πιο φιλόδοξους στόχους που θα εξασφαλίσουν την κινητικότητα του 25% όσων φοιτούν σε πανεπιστήμια που μετέχουν στις Ευρωπαϊκές Συμμαχίες. Επιπλέον πόροι και θεσμικά εργαλεία θα διατεθούν σε αυτά τα πανεπιστήμια.

Η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ είχε ενθαρρύνει και ενισχύσει τη συμμετοχή των ελληνικών πανεπιστημίων στις Ευρωπαϊκές Συμμαχίες Πανεπιστημίων. Η ενοποίηση του χώρου της ανώτατης εκπαίδευσης επεδίωκε, ανάμεσα σε άλλους στόχους, και την εξασφάλιση κρίσιμων μεγεθών που διευκόλυναν τις ελληνικές συμμετοχές. Από τον Ιούλιο του 2019 μεταβάλλονται οι κυβερνητικοί προσανατολισμοί διεθνοποίησης των πανεπιστημίων μας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι επί μήνες ατέρμονες προσπάθειες και πιέσεις των πανεπιστημίων, που συμμετέχουν στις Ευρωπαϊκές Συμμαχίες, προς την κυβέρνηση για να προωθήσει τις απαραίτητες νομοθετικές ρυθμίσεις. Δεν είναι τυχαίο ότι όποτε τέθηκε από τα πανεπιστήμια το ζήτημα της ενίσχυσης όσων από αυτά μετέχουν σε Ευρωπαϊκές Συμμαχίες, η κυβέρνηση της Ν.Δ. πρόταξε τις συνεργασίες με αμερικανικά και βρετανικά πανεπιστήμια. Δηλαδή, με χώρες που κυρίως προωθούν τις διεθνείς συνεργασίες «International Branch Campuses» (Διεθνή Yποκαταστήματα Πανεπιστημιουπόλεις). Σε αυτές τις συνεργασίες τα αμερικανικά ή/και βρετανικά πανεπιστήμια συνεργάζονται όχι με μεγάλα δημόσια πανεπιστήμια άλλων χωρών αλλά με ιδιώτες υπεργολάβους παροχής υπηρεσιών τριτοβάθμιας εκπαίδευσης – όπως είναι τα κολέγια στη χώρα μας και όπως θα είναι τα «ελεύθερα ιδιωτικά πανεπιστήμια».

Η διεθνοποίηση της ανώτατης εκπαίδευσης στην Ελλάδα οφείλει να αξιοποιεί κάθε δυνατότητα: συμφωνίες με την Κίνα στο πλαίσιο του «Δρόμου του Μεταξιού», συμφωνίες με αμερικανικά και βρετανικά πανεπιστήμια, συμφωνίες με τις γειτονικές μας χώρες κ.λπ. Περισσότερο όμως σημαντικές είναι εκείνες οι προοπτικές που θα ενισχύσουν τις ερευνητικές και διδακτικές συνεργασίες και τη φοιτητική κινητικότητα εντός του Ευρωπαϊκού Χώρου Ανώτατης Εκπαίδευσης. Προς το παρόν η ελληνική κυβέρνηση είναι τυπικά παρούσα και ουσιαστικά απούσα από τις συζητήσεις για την ενίσχυση της φοιτητικής κινητικότητας εντός αυτού του χώρου.

*Αν. καθηγητής Φιλοσοφικής ΑΠΘ, γραμματέας ΕΣΔΕΠ