Η Tίλι Σμιθ, μια 10χρονη Αγγλίδα μαθήτρια, το 2004 έπαιζε αμέριμνη σε μια παραλία της Ταϊλάνδης. Ξαφνικά είδε τη θάλασσα να βγαίνει προς τα έξω ενώ στο βάθος του ορίζοντα το νερό του ωκεανού άφριζε. Τρομαγμένη είπε στους γονείς της: «Πρέπει να φύγουμε γρήγορα από την παραλία. Νομίζω ότι θα γίνει τσουνάμι».
Οι γονείς πήραν στα σοβαρά τα λόγια της, ειδοποίησαν αμέσως όσους βρίσκονταν γύρω τους και η συγκεκριμένη παραλία στο Πουκέτ ήταν μία από τις ελάχιστες που δεν είχε κανέναν νεκρό ή σοβαρά τραυματία. Πώς κατάλαβε η μικρή Tίλι ότι πρόκειται να γίνει τσουνάμι όταν όλοι οι τουρίστες χάζευαν το αναπάντεχο θέαμα; Δύο εβδομάδες πριν, στο μάθημα της γεωγραφίας, είχε δει ένα αντίστοιχο βίντεο και έμαθε να αναγνωρίζει τα σημάδια του κινδύνου.
Η παραπάνω περίπτωση είναι ενδεικτική του τι μπορούμε να αποφύγουμε αν εκπαιδεύσουμε τα παιδιά. Αλλά η γνώση των κινδύνων δεν αφορά μόνο τις φυσικές καταστροφές. Αφορά την υγεία, τα οικονομικά, τους ψηφιακούς κινδύνους. Οταν τη δεκαετία του 1960 μια έρευνα έδειξε ότι τα νέα αντισυλληπτικά διπλασιάζουν τον κίνδυνο θρόμβωσης στις γυναίκες (δηλαδή αύξηση κατά 100%) σε σχέση με τα παλιά αντισυλληπτικά, αυτό είχε ως αποτέλεσμα την επόμενη χρονιά να αυξηθούν οι αμβλώσεις κατά 13.000!
Ομως, πόσο μεγάλη είναι η αύξηση του 100%; Με το παλιό χάπι, ο κίνδυνος θρόμβωσης ήταν 1 γυναίκα στις 7.000 που λάμβαναν αντισυλληπτικά, ενώ με το νέο χάπι, ο κίνδυνος θρόμβωσης γινόταν 2 γυναίκες στις 7.000. Δηλαδή, ο απόλυτος κίνδυνος θρόμβωσης είναι αύξηση κατά 1 γυναίκα στις 7.000 ενώ ο σχετικός κίνδυνος θρόμβωσης είναι 100%. Το ερώτημα είναι επιτακτικό: ο τρόπος παρουσίασης (διπλασιασμός κινδύνου) προστάτεψε τις γυναίκες ή προκάλεσε μεγαλύτερο πόνο;
Γιατί άραγε χρειαζόμαστε τους ειδικούς για να λάβουμε αποφάσεις όταν οι ειδικοί (και η τεχνολογία τους) δεν έχουν κατανοήσει πόσος είναι ο κίνδυνος που διατρέχουμε και ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος να τον παρουσιάσουμε; Μήπως ο homo sapiens είναι ανίκανος να κατανοήσει τους κινδύνους ή ακόμα χειρότερα μήπως ο άνθρωπος είναι απλά ηλίθιος; Το σίγουρο είναι ότι αυτό αφήνεται να εννοηθεί ή λέγεται ρητά στον δημόσιο και ιδιωτικό χώρο.
Για παράδειγμα, ο οικονομολόγος Στέφαν Σνάιντερ, διευθυντής μακροοικονομικών της Deutsche Bank, σε ένα άρθρο του 2010 θεωρεί ότι πρέπει να απομακρυνθούμε από την ιδέα ότι άνθρωπος έχει την ικανότητα να αποφασίζει ορθολογικά και πως τα ψυχολογικά κίνητρα είναι αυτά που μας καθοδηγούν – εξού και η κρίση του 2008. Θέτει το ερώτημα μήπως το μοντέλο του homo economicus θα πρέπει να αντικατασταθεί από τον Homer Simpson, τον πατέρα της γνωστής οικογένειας κινουμένων σχεδίων που σατιρίζει την Αμερική, και ο οποίος Homer «αναγνωρίζει το αποτέλεσμα της ψυχολογίας όταν πρόκειται να λάβει αποφάσεις».
Αυτή η αντίληψη είναι διαδεδομένη αλλά πρόκειται για ακόμη μια παρανόηση τόσο της φύσης της ψυχολογίας όσο και των νοητικών μας ορίων. Για την ακρίβεια, είναι συνέπεια της στόχευσης του εκπαιδευτικού συστήματος της Δύσης. Δεν είναι τυχαίο ότι στα παιδιά μας διδάσκουμε τη μαθηματική βεβαιότητα (γεωμετρία και άλγεβρα) και όχι τη στατιστική συλλογιστική, τη βεβαιότητα της βιολογίας και όχι την ψυχολογία που διαμορφώνει τους φόβους και τις επιθυμίες μας.
Είναι προφανές ότι η εστίαση σε έναν αφηρημένο κόσμο βεβαιότητας και η απομάκρυνση από τους κινδύνους της καθημερινής ζωής δημιουργούν την αίσθηση ότι κανείς δεν είναι σε θέση να αντιμετωπίσει ιατρικά, οικονομικά, ψηφιακά ή άλλα προβλήματα. Επομένως, η αόρατη τεχνητή νοημοσύνη, οι ειδικοί που συζητούν μέσα σε κλειστές αίθουσες, οι απρόσωποι νέοι νόμοι και η γραφειοκρατία θα δώσουν τη λύση. Ολα λάθος δηλαδή.
Οι άνθρωποι δεν είναι ηλίθιοι και έχουν την ικανότητα να αποφασίσουν λογικά. Αυτό όμως μπορεί να καλλιεργηθεί μέσα στο σχολείο, και μάλιστα από τις πρώτες τάξεις του Δημοτικού. Οπως έδειξε η περίπτωση της μικρής Tίλι, το να αναγνωρίσουμε έναν κίνδυνο δεν απαιτεί τεράστια δεδομένα που είναι αποθηκευμένα σε γιγα-υπολογιστές ενός έξυπνου ψηφιακού κράτους ή σε ένα «σύννεφο» κάπου στο διάστημα της τεχνητής νοημοσύνης.
Αν θέλουμε να ξέρουμε αν αύριο θα βρέξει, εκτός από μετεωρολόγους και «σύννεφα» δεδομένων, χρειάζεται να εξηγήσουμε στα παιδιά γιατί πρέπει να κοιτάξουν τον ουρανό ώστε να δουν τα σημεία που προμηνύουν μια καταιγίδα, ένα ψιλόβροχο ή μια λιακάδα.
Αν κατανοήσουμε την πιθανότητα βροχής, τότε ξέρουμε αν πρέπει να κλειστούμε στο σπίτι, να πάρουμε ομπρέλα ή να πάμε για έναν καφέ στη Μαρίνα Ζέας.
Αλλιώς, ένα νέο πατερναλιστικό κράτος θα δίνει οδηγίες σε μικρά παιδιά ανεξαρτήτως ηλικίας με την πρόφαση ότι οι έξυπνες αποφάσεις που μειώνουν τους κινδύνους είναι υπόθεση ειδικών, μεγάλων δεδομένων και τεχνολογίας.
*Υποψήφιος διδάκτορας ΕΚΠΑ
