Ο επιτήδειος αντικατοπτρισμός του κεφαλαίου

Πρέπει ενίοτε να εισερχόμαστε στα αβαθή νερά και στις υπόγειες νευρώσεις του συστήματος. Προσδοκία, ενθουσιασμός, ευφορία, συμπεριφορά αγέλης, πανικός: ο ψυχικός κόσμος των κερδοσκόπων την περίοδο της ανόδου και της καθόδου των αγορών (π.χ. «Bubble and Burst: A Psychoanalytic Perspective on Financial Instability» των M. Emambocus and G. Dhesi, στο Global Economy and Finance Journal, Volume 3. Number 2. September 2010). Οι φούσκες είναι αποτυπωμένες σε μια χαρτογράφηση των συναισθημάτων αλλά και των νευρώσεων των μεγάλων και ισχυρών παικτών.

Τα στάδια και η κατάρρευση των τιμών είναι εγγεγραμμένα στο ασυνείδητο των δρώντων στις αγορές.

Οι κοινοί θνητοί δεν μπορούν να δουν τις σχιζοροές πίσω από τις συναλλαγές των ισχυρών αυτού του κόσμου και των εναλλαγών της διάθεσής τους στο κυνήγι του εύκολου πλουτισμού. Η δε ψυχανάλυση θα είναι πάντα χρήσιμη όταν μιλάμε για τις αλαζονικές κερδοσκοπικές δράσεις ατόμων που δημιουργούν φούσκες στα χρηματιστήρια του ξέφρενου καζινοκαπιταλισμού. Η ζωή μας είναι μεταξύ άλλων συνάρτηση και αυτής της χαρτογράφησης των μεταλλασσόμενων συναισθημάτων και της μανίας με την οποία ηδονίζονται οι παρασιτικοί κεφαλαιούχοι.

Οι τύχες του κόσμου αυτού δεν αποφασίζονται μόνο στα σαλόνια τις εξουσίας, αλλά και στα ταμπλό των μεγάλων επενδυτών. Οι οικονομίες και οι κοινωνίες είναι έρμαιο της καθημερινής λογιστικής αποτίμησης των χρηματιστηριακών χαρτοφυλακίων τους. Παρατηρείται πάντα -με βάση και την ιστορικότητα των κρίσεων υπερσυσσώρευσης- σχεδόν η ίδια κατάληξη: η υπεραυτοπεποίθηση και η περιορισμένη ορθολογικότητα καταλήγουν σε πανικό, ενοχή, φταίξιμο των άλλων. Μόνο που η παραδοσιακή συμπεριφορική ανάλυση κάνει ένα σοβαρό λάθος: είναι στην αγέλη (και όχι στη συμπεριφορά της) εκεί που εγγράφεται το αποτέλεσμα των συναλλαγών.

Δεν κινούν οι μάζες τις αγορές –αυτό είναι προνόμιο των λίγων, των ελίτ με πληροφόρηση και ρευστότητα.

Οι «αγορές» -δηλαδή τα καρτέλ των επενδυτικών τραπεζών στο Canary Warf του Λονδίνου και στο Manhattan της Ν. Υόρκης- είναι που κινούν τις τύχες των μαζών παράλληλα με τα κέρδη και τις ζημίες των τζογαδόρων στα αδιαφανή στοιχήματα (υψηλής μεταβλητότητας) σχεδόν για τα πάντα.

Είναι εμφανές ότι διεθνώς έχει αλλάξει η έννοια της τιμολόγησης του επενδυτικού κινδύνου. Στα παράγωγα επενδυτικά προϊόντα αντιστάθμισης, όπως τα ασφάλιστρα κινδύνου (CDFs,CDS,CDOs κ.ά.) ενσωματώνονται πλέον βαθύτερες συσχετίσεις και όχι απλές συναλλακτικές επιλογές.

Στο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα έχει εγκατασταθεί ένας ιμάντας μεταβίβασης των ζημιών από τις αγορές στις κοινωνίες. Εχει σχεδόν εξ ολοκλήρου μετακυλισθεί στις μάζες μια νέα αφανής τιμολόγηση του αλαζονικού ρίσκου που αναλαμβάνουν μεγάλοι παίκτες σε διάφορες αγορές. Οι κοινωνίες λειτουργούν για αυτούς όπως οι εκτυπωτές χρήματος (κεντρικές τράπεζες): ως καταφύγια έσχατης ανάγκης.

Για πολλά χρόνια τώρα μέσω του δημόσιου χρέους (κρατικά ομόλογα) και των επιτοκίων δανεισμού δημιουργήθηκαν τα ισχυρά λιπαντικά των αγορών: η αστάθεια και η διακύμανση. Πίσω από την ασταθή ισορροπία κρύβεται μια συστημική κανονικότητα: αυτή της χαοτικής αταξίας που γέννησε η απορρύθμιση μετά την κατάργηση το 1999 του νόμου Glass-Steagal του 1932 στις ΗΠΑ (και παρά την προσπάθεια επαναρρύθμισης με τον νόμο Dood-Frank το 2010).

Η ασύμμετρη πληροφόρηση τρέχει παράλληλα με το high frequency trading (συναλλαγές υψηλής συχνότητας) μέσα στις dark pools (ιδιωτικές αγορές – πλατφόρμες μεταξύ μεγάλων θεσμικών παικτών χωρίς υποχρέωση δημοσιοποίησης στοιχείων).

Η διαρκής ανατιμολόγηση των κινδύνων τροφοδοτεί με ταχύτητα τη συγκέντρωση ισχύος μεγάλων θεσμικών παικτών. Η δε αστραπιαία κινητικότητα μοχλευμένων κεφαλαίων δύναται να γεννήσει ανά πάσα στιγμή μεγάλη αναταραχή και σοβαρές στρεβλώσεις στις αγορές.

Το καλά δομημένο αυτό συστημικό σκηνικό έχει επιπτώσεις στην πραγματική οικονομία, η οποία έχει «μετακινηθεί» από την παραγωγή και το εμπόριο στις προθεσμιακές χρηματιστηριακές αγορές.

Τελικοί αποδέκτες αυτής της συμβολικής αναπαράστασης, αυτού του επιτήδειου αντικατοπτρισμού του κεφαλαίου, είναι οι πολίτες αφού ολοένα και περισσότερο κοινωνικοποιούνται οι ζημίες και ιδιωτικοποιούνται τα κέρδη (βλ. κεφ.: Προς μία Πολιτική Οικονομία του κινδύνου: Ενα σχέδιο έρευνας για τον σύγχρονο καπιταλισμό, στο «Ιμπεριαλισμός, Χρημ/κές Αγορές, Κρίση», Μηλιός, Σωτηρόπουλος, Νήσος 2011, αλλά και το βιβλίο «Το χρηματοπιστωτικό σύστημα στον σύγχρονο καπιταλισμό», Μηλιός, Σωτηρόπουλος, Angelus Novus, 2019).

Οι ακαδημαϊκές σταθερές περί «αντιστάθμισης κινδύνου» και τα παράγωγα προϊόντα αντασφάλισης, ενώ έμοιαζαν να είναι αρωγοί στην ισορροπία των αγορών, τελικά έγιναν άριστα εργαλεία ανεξέλεγκτης κερδοσκοπίας για όλο και μικρότερο αριθμό παικτών, οι οποίοι μπορούν και «σαρώνουν» γρήγορα αγορές και οικονομίες, μετακινούνται ταχύτατα από τόπο σε τόπο (και από τη μια υποκείμενη αξία διαπραγμάτευσης στην άλλη) και εν τέλει παράγουν την περίφημη απεδαφικοποίηση του κεφαλαιακού κέρδους. Αυτό το χάσμα ανατιμολόγησης του κινδύνου στις κεφαλαιαγορές, όπου σε κλάσματα δευτερολέπτου γεννιούνται κέρδη και ζημίες από εντελώς οριακές μεταβολές τιμών, είναι η βασική αιτία για την ανισορροπία σε παραγωγή, εμπόριο και τιμές στο ράφι.

Οι δε θεματοφύλακες (υποτίθεται) των αγορών, δηλαδή οι εποπτικές κρατικές και υπερεθνικές αρχές, τελικά προσφέρουν μεγαλύτερο πεδίο δράσης και μια πιο άνετη επικράτεια κυριαρχίας για τους μεγάλους επενδυτές.

Οι κυβερνήσεις δεν απλώνουν στην πραγματικότητα κανένα δίχτυ ασφαλείας για τα εκατομμύρια των μικροεπενδυτών στον πλανήτη και τελικά αφήνουν απροστάτευτους και τους πολίτες-καταναλωτές.

Να μην ξεχνάμε ότι έστω και έμμεσα η μεγάλη μάζα της μεσαίας τάξης «συμμετέχει» (βλ. αποθεματικά Ταμείων στα χρηματιστήρια) στους αγώνες ταχύτητας που στήνουν οι ισχυροί κερδοσκόποι από τα πληκτρολόγιά τους…

*Οικονομολόγος