Βρισκόμαστε στις αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα και η παγκόσμια ανθρώπινη κοινωνία έχει μοναδικές ευκαιρίες για να αναστοχαστεί τον εαυτό της. Προπάντων να σκεφτεί πώς ο άνθρωπος ως είδος κατά τους δύο τελευταίους αιώνες «κατασκεύασε» τις πραγματολογικές συνθήκες της ανθρώπινης ζωής. Υποστηρίζω ότι η εποχή μας οργανώνεται ως αναστοχαστικός νους, επειδή οι ιστορικο-κοινωνικές καταστάσεις, όπως έχουν διαμορφωθεί, επιτρέπουν κάτι τέτοιο.
Κάνω αυτή τη σύντομη εισαγωγή γιατί θέλω να μιλήσω για τον Βασίλη Βασιλικό εντός του πραγματολογικού πλαισίου το οποίο είναι ο διανοητικός ορίζοντας της εποχής μας. Η βιολογική ζωή του Βασιλικού (1934-2023) στην πολιτική και την πνευματική πορεία του τόπου μας συμπίπτει με κοινωνικο-πολιτικές εξελίξεις που καλύπτουν ένα ευρύτατο φάσμα ριζικών επαναπροσδιορισμών. Ο πνευματικός βίος του Βασιλικού λειτούργησε ως κανονιστικό επίπεδο συγκρότησης και λειτουργίας δύο δομικών συστατικών της κοινωνίας μας. Πρόκειται για τη γλώσσα (λογοτεχνία) και την πολιτική (Αριστερά).
Συνάντησα τον Βασίλη Βασιλικό μετά από σύσταση του Θεόδωρου Πάγκαλου σε μια φάση της πνευματικής ζωής μου (μετά την επιστροφή μου από τη Φρανκφούρτη) και η συνάντηση αυτή λειτούργησε ως στιγμή διανοητικής έκρηξης. Από την πρώτη στιγμή αισθάνθηκα ότι συναντάω έναν άνθρωπο που κουβαλάει ένα βαρύ φορτίο του οποίου τα υλικά αποτελούνται από δύο «πράγματα»: τη γλώσσα και την πολιτική. Νεότερος σε εμπειρίες και βιώματα, ήθελα να αδράξω τη στιγμή αυτή στη ζωή μου. Συνδεθήκαμε με ανθρώπινους δεσμούς εσωτερικών και ψυχικών επαφών.
Τότε εκείνη την εποχή ο Βασιλικός ανέλαβε να εκπροσωπήσει την Ελλάδα στην UNESCO (μετά από εισήγηση του Πάγκαλου). Τα διοικητικά προσόντα του αποδείχθηκαν ως μοναδικές στιγμές στη διανοητική εξέλιξη της ελληνικής κοινωνίας. Διοργάνωσε συνέδρια, σεμινάρια στην Αθήνα, στο Παρίσι, στην Αρχαία Ολυμπία και αλλού με κύριο θεματικό αντικείμενο τη γλώσσα και την πολιτική. Συμμετείχαν οι πνευματικές κορυφές του σύγχρονου ευρωπαϊκού πολιτισμού. Ας σημειωθεί ότι ο Βασίλης Βασιλικός εργάστηκε με πάθος για να ιδρυθεί στην Ελλάδα το «παγκόσμιο μουσείο της γραφής». Αυτό το σχέδιο παρέμεινε ημιτελές.
Στην κοσμοθεωρία του Βασίλη Βασιλικού δύο «πράγματα» (με τη φιλοσοφική έννοια του όρου) δημιουργούν τον ανθρώπινο κόσμο. Το ένα είναι η γλώσσα, η οποία με την ιδιαίτερη κοινωνική δυναμική της εκφράζει το αίτημα της απελευθέρωσης του ανθρώπου. Και το άλλο είναι η πολιτική, η οποία με άλλους όρους διατυπώνει κι αυτή ως κοινωνική διαδικασία το αίτημα για τη χειραφέτηση του ανθρώπου. Η πολιτισμική και κοσμοθεωρητική καινοτομία του Βασίλη Βασιλικού συνίσταται στο εξής: με την ευρύτερη πραγματολογική συνθήκη της ζωής του (βιολογικής και πνευματικής) επιδίωξε να «κατασκευάσει» δρόμους για να συνδεθούν γλώσσα και πολιτική. Το μυθιστόρημά του «Ζ» είναι η ίδια η πολιτική συνθήκη της Ελλάδας εκείνη την εποχή. Δεν θέλω να επαναλάβω χιλιοειπωμένα πράγματα για τον λογοτέχνη ή για τον πολιτικό Βασιλικό. Επισημαίνω ότι ο Βασιλικός στο τιτάνιο έργο της ζωής του πέτυχε τη θετική διαμεσολάβηση ανάμεσα στη γλώσσα και την πολιτική ως μέθοδο διόρθωσης του ανθρώπινου κόσμου.
Στο ερώτημα με ποιους τρόπους κατάφερε ο Βασιλικός να «συνδέσει» τη γλώσσα με την πολιτική και να δημιουργήσει ένα νέο κοσμοείδωλο απελευθέρωσης του ανθρώπου, θα απαντήσω μόνο υπαινικτικά. Εργάστηκε χρησιμοποιώντας τη γλώσσα (όχι όπως εγώ που σκέφτομαι για τη γλώσσα στο σεμινάριο) ως εργάτης με την κυριολεξία του όρου: επιδίωξε να «μεταμορφωθεί» η γλώσσα από κώδικα αναπαράστασης της πραγματικότητας σε μηχανισμό χρήσης της σε όλες τις εκδοχές της κατά τον Wittgenstein.
Σχετικά με την αντίληψη του Βασιλικού περί πολιτικής θέλω να τονίσω το εξής: ακόμη και εάν δεχτούμε την αριστοτελική άποψη σύμφωνα με την οποία η πολιτική είναι μέθοδος ορθολογικής διευθέτησης και διαχείρισης της ανθρώπινης ζωής, ο Βασιλικός στην κοσμοθεωρία του εισήγαγε μια άλλου τύπου αντίληψη για την πολιτική. Μέσω της πολιτικής, κατά τον Βασιλικό, ο άνθρωπος διαμορφώνει τις συνθήκες του αυτοπροσδιορισμού του στην ιστορική εξέλιξή του, ενώ ταυτόχρονα κατά την εκάστοτε ιστορική συγκυρία φτιάχνει τις μεθόδους για τον εκάστοτε κοινωνικό μετασχηματισμό. Σε αυτές τις προτάσεις μου συνοψίζεται η Αριστερά ως πολιτική μέθοδος κατά τον Βασιλικό.
Κλείνοντας αυτές τις σκέψεις μου για τον Βασίλη Βασιλικό επισημαίνω ότι ο Βασιλικός έζησε «αγκαλιά» και με τη γλώσσα και με την πολιτική. Πέρασα μαζί του ατελείωτες νύχτες όταν ήμασταν οι δυο μας και συζητούσαμε μέχρι να ξημερώσει. Συζητούσαμε για τον άνθρωπο, για τους εαυτούς μας, για τη γλώσσα, για την πολιτική, για το μηδέν και πολλά άλλα. Στις ατελείωτες συζητήσεις μας μέχρι το πρωί ο Βασιλικός μού έλεγε ότι έχουμε ως ανθρωπότητα «κρεμαστεί» απ’ αυτά τα δύο πράγματα: τη γλώσσα και την πολιτική. Μήπως πέσουμε στον γκρεμό εάν αναθέσουμε την ανθρώπινη ζωή σε άλλα μέσα όπως π.χ. είναι το χρήμα; Με ρωτούσε και απάντηση δεν βρίσκαμε!
*Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
