Η μεγαλύτερη προσωπικότητα της περιόδου ήταν ο Γερμανός ιερέας Νικόλαος από την Κιούσα (Nicholas of Cusa)(1). Με τα γραπτά του, ο Cusa αντέκρουσε την επιστημονική μεθοδολογία του Μεσαίωνα, καθιερώνοντας την αρχή της Κοινοπολιτείας (Commonwealth)(2), που βασίζεται στο Κοινό Καλό, την αγάπη (agape)(3), και στο έργο του «Για την Ειρήνη εξαιτίας της Πίστης»(4) παρουσιάζει τη βάση μιας οικουμενικής ειρήνης ανάμεσα στα κράτη.
Με τα επιστημονικά, και ιδίως τα μαθηματικά του κείμενα, επανέφερε την επιστήμη στο σωστό της βάθρο -που είναι η υπόθεση- που υποβαστάζεται από την ανθρώπινη δημιουργικότητα. Για τον Cusa, ο άνθρωπος δεν είναι κτήνος, ένα ζώο των αγρών ή ένας σκλάβος, αλλά κάθε ξεχωριστή ανθρώπινη ύπαρξη είναι ένα πλάσμα με δημιουργικό νου.
Με βάση την επιρροή του, προέκυψαν ο μεγάλος τρούλος που έχτισε ο Φιλίπο Μπρουνελέσκι(5) σύμφωνα με την αρχή της αλυσοειδούς καμπύλης στον καθεδρικό ναό Santa Maria del Fiore στη Φλωρεντία, η καινοτομία της προοπτικής από τον Λεονάρντο Ντα Βίντσι, ο χάρτης του Tοσκανέλι(6) με τον οποίο ο Χριστ. Κολόμβος προσπάθησε να ανακαλύψει έναν δρόμο για τον Νέο Κόσμο και σωρεία άλλων ανακαλύψεων. Ο Cusa οργάνωσε τη Σύνοδο της Φλωρεντίας (1439), συγκεντρώνοντας ηγέτες από όλη την Ευρώπη, συμφωνώντας στις αρχές της αγαπητικής λογικής του filioque(7), διαμορφώνοντας τα θεμέλια ενός νέου πολιτισμού, βασιζόμενου στις αρχές της ανθρώπινης λογικής, στο Κοινό Καλό και στην εθνική κυριαρχία.
Το 1461 ο Λουδοβίκος ΧΙ (Louis XI)(8) στέφθηκε βασιλιάς της Γαλλίας και σταδιακά εγκαθίδρυσε το πρώτο κυρίαρχο έθνος-κράτος, με βάση την αρχή της Κοινοπολιτείας του Cusa. Συμμαχώντας με τους Μεδίκους της Φλωρεντίας, έφτιαξε λιμάνια, δρόμους, σχολεία, βιομηχανίες, υποδομές και τυπογραφικά πιεστήρια. Ενίσχυσε οικονομικά τις πόλεις, δημιούργησε το εθνικό νόμισμα και αποδυνάμωσε τις εξουσίες των φεουδαρχικών βαρόνων. Αρκεί μία σύγκριση του Κοινού Καλού με τις έννοιες του Ρωμαϊκού Δίκαιου και των πολιτικών της Λίγκας των Λομβαρδών για να φανεί ξεκάθαρα η ανωτερότητά του.
Το παράδειγμά του ήταν μεταδοτικό. Το 1485 ο Ερρίκος Τυδώρ (Ερρίκος VII) εισέβαλε στην Αγγλία, εκπαραθυρώνοντας τον Ριχάρδο ΙΙΙ, καθιερώνοντας τη δυναστεία των Τυδώρ. Κατά τη βασιλεία του τελευταίου, υιοθετήθηκαν οι ίδιες μέθοδοι της εθνικής οικονομικής ανάπτυξης και κυριαρχίας, όπως είχαν εφαρμοστεί από τον Λουδοβίκο ΧΙ στη Γαλλία. Εναντιώθηκε στην εξουσία των φεουδαρχών ευγενών και εφάρμοσε εθνικές πολιτικές με βάση το Κοινό Καλό. Η παραγωγή τροφίμων, εθνικού εισοδήματος αλλά και ο πληθυσμός παρουσίασαν αύξηση για πρώτη φορά στην εκατονταετία.
Οι πρωτοβουλίες αυτές δεν περιορίστηκαν μονάχα στη Γαλλία και στην Αγγλία, αλλά επηρέασαν και την Ιβηρική Χερσόνησο. Ενα νέο μέλλον για την ανθρωπότητα φαινόταν να ξεκινά. Η επιτυχία του Χριστ. Κολόμβου διασχίζοντας τον Ατλαντικό το 1492 ξεκίνησε την αποσύνθεση της παλιάς ολιγαρχικής τάξης πραγμάτων. Οπως έγραφε ο Ερασμος σε ένα του γράμμα στον Tόμας Moρ το 1499, η ανθρωπότητα αντίκριζε μια νέα εποχή. Η δημιουργία εθνών-κρατών στη Γαλλία και την Αγγλία, σε συνδυασμό με την επανάσταση του Cusa στην επιστήμη, απείλησε την ίδια την ύπαρξη του βενετσιάνικου συστήματος τοκογλυφίας και δουλείας. Και οι Βενετοί αντεπιτέθηκαν.
Η πρώτη τους αντίδραση σ’ αυτές τις επαναστατικές μεταβολές ήταν να ξαναβάλουν το τζίνι στο μπουκάλι, επαναφέροντας τον φεουδαρχικό κόσμο της τοκογλυφίας και του αριστοτελισμού με τη βία και το αιματοκύλισμα. Η Βενετία διέθετε τα μέσα, ακόμη και τότε. Στα μισά του 15ου αιώνα, η Βενετία παρέμενε το ισχυρότερο θαλάσσιο κράτος στην Ευρώπη, έλεγχε το δουλεμπόριο και το νόμισμα, διέθετε τις πιο ανεπτυγμένες υπηρεσίες πληροφοριών στην Ευρώπη και έλεγχε το περισσότερο επιδραστικό κέντρο του αριστοτελισμού στην Ευρώπη, το Πανεπιστήμιο της Πάδοβας. Στη συνέχεια, η Βενετία στράφηκε σε νέους συμμάχους, τη δυναστεία των Αψβούργων, με αρχή την Αυστρία, και στη συνέχεια, στην Ισπανία.
(1) Nicholas of Cusa ή Nicolaus Cusanus 1401-1464. Γερμανός καθολικός καρδινάλιος, φιλόσοφος, θεολόγος, νομομαθής, μαθηματικός και αστρονόμος, βασικός εκπρόσωπος του Αναγεννησιακού Ουμανισμού. Συμμετείχε στην πάλη εξουσίας μεταξύ της Ρώμης και της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Γνωστός για την έννοια της «φωτισμένης άγνοιας».
(2) Commonwealth: Ορος του 15ου αιώνα, που αναφέρεται ευθέως στην ευημερία της κοινωνίας και στο γενικό καλό (το Κοινό Καλό).
(3) Αgape στην Καινή Διαθήκη, η στοργική αγάπη του Θεού για το ποίμνιό του και η αγάπη των ανθρώπων (του ποιμνίου) για τον Θεό.
(4) On the Peace of Faith/De Pace Fidei, έργο του Cusa, που αναφέρεται σε μια συνάντηση στον Παράδεισο όλων των εκπροσώπων των εθνών και των θρησκειών, όπου κατά τη συνάντηση συμφωνείται η τήρηση μιας πίστης που βασίζεται σε διαφορετικές τελετουργίες, δίνοντας βαρύτητα και σε άλλες θρησκείες.
(5) Φιλίπο Μπρουνελέσκι 1377-1446. Ιταλός αρχιτέκτονας, σχεδιαστής, γλύπτης και χρυσοχόος.
(6) Τοσκανέλι, Πάολο νταλ Πότσο, 1397-1482. Ιταλός μαθηματικός, αστρονόμος, χαρτογράφος. Για τον χάρτη, βλέπε www.myoldmaps.com/late-medieval-maps-1300/252-paolo-toscanelis-chart.
(7) Filioque (και εκ του Υιού, στα λατινικά). Θεμελιώδης διαφορά μεταξύ της Ανατολικής και της Δυτικής Εκκλησίας.
(8) Λουδοβίκος XI, με το προσωνύμιο Ο Συνετός,1423-1483. Γάλλος βασιλιάς.
*Ομότιμος καθηγητής Τμήματος ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών
-320x213.png)
