Το νέο βιβλίο του καθηγητή Michael Hudson (Χάντσον)(1) ασχολείται με την κατάρρευση της ελληνικής και ρωμαϊκής αρχαιότητας ως οικονομίας ραντιέρηδων(2) –ειδικότερα της ρωμαϊκής- που καταρρέει από τα μέσα.
Η βάση του χρηματοδοτικού αυτού συστήματος σχετίζεται ευθέως με το χρέος, που αυξάνεται ιλιγγιωδώς εξαιτίας του ανατοκισμού. Πριν από την Ελλάδα και τη Ρώμη, είχαμε 3.000 χρόνια πολιτισμού σε όλη τη Δυτική Ασία όπου γίνονταν ακριβώς τα αντίθετα από την ελληνική και ρωμαϊκή αρχαιότητα. Τα βασίλεια αυτά γνώριζαν πόσο σημαντική είναι η διαγραφή των χρεών. Διαφορετικά, οι οφειλέτες είχαν δεσμεύσεις λόγω του χρέους των και οι πιστωτές θα τους έπαιρναν την γη. Οταν οι πιστωτές δραστηριοποιούνται, υποδουλώνουν την υπόλοιπη οικονομία, δημιουργώντας τη λιτότητα ή τον αποπληθωρισμό λόγω χρέους.
Ωστόσο, η ανάδυση χρηματοδοτικών και γαιοκτημονικών ολιγαρχιών μονιμοποιεί τη χρεοδουλοπαροικία και τη δουλεία. Το όλο πλέγμα υποστηρίζεται από μια νομική και κοινωνική φιλοσοφία αποκλειστικά εις όφελος των πιστωτών. Αυτό ξεχωρίζει τον πολιτισμό της Δύσης από οποιονδήποτε άλλο. Χρειάστηκαν ωστόσο πέντε αιώνες για να εδραιωθεί αυτή η κατάσταση πραγμάτων, που εκφράστηκε με τη σφοδρή καταστολή των λαϊκών εξεγέρσεων και με τη συστηματική δολοφονία εκείνων των ηγετών που ζητούσαν τη διαγραφή των χρεών και την αναδιανομή της γης σε μικροϊδιοκτήτες, από τους οποίους οι μεγαλοτσιφλικάδες άρπαξαν τη γη.
Οι ληστρικές ολιγαρχίες της Ελλάδας και της Ρώμης, που συγκροτούνταν από ραντιέρηδες, κατέληξαν στη λιτότητα, αφού ιδιωτικοποίησαν την πίστωση και τη γη. Ο Χάντσον τονίζει ότι η κεντρική αιτιώδης σχέση των ισχυρισμών του είναι η εξής:
Ο ρωμαϊκός νόμος των συμβάσεων καθιέρωσε τον θεμελιώδη κανόνα της νομικής φιλοσοφίας της Δύσης, παρέχοντας προτεραιότητα στις απαιτήσεις των πιστωτών σε σχέση με την ιδιοκτησία των οφειλετών –πράγμα που κατ’ ευφημισμόν ονομάζεται στις μέρες μας «εξασφάλιση των δικαιωμάτων της ιδιοκτησίας». Η δημόσια δαπάνη για την κοινωνική πρόνοια ελαχιστοποιήθηκε», που σήμερα εννοούμε τα ίδια λέγοντας ότι «αφήνουμε τα θέματα αυτά στην αγορά».
Η «αγορά» της Ρώμης και της Αυτοκρατορίας κρατούσε τους πολίτες στην εξάρτηση των βασικών τους αναγκών από τους πλούσιους πάτρωνες και δανειστές -και για τον άρτο και για το τσίρκο, να εξαρτιούνται από τα δημόσια επιδόματα ανεργίας, και ως θεατές στους αγώνες που πληρώνονταν από υποψήφιους πολιτικούς, ενώ οι τελευταίοι δανείζονταν από πλούσιους ολιγάρχες για να χρηματοδοτούν τις πολιτικές τους εκστρατείες.
Οι ίδιοι οι ιστορικοί της Ρώμης έδιναν έμφαση στη χρεοδουλοπαροικία, ενώ ακόμη και το Μαντείο των Δελφών προειδοποιούσε για την απληστία των πιστωτών, και οι Στωϊκοί έλεγαν ότι «η ακατανίκητη ροπή στον πλούτο αποτελεί τη μεγαλύτερη απειλή για την κοινωνία». Ασφαλώς αυτές οι κριτικές εξαφανίστηκαν από τη δυτική ιστοριογραφία.
Το μάθημά μας από την Ελλάδα και τη Ρώμη είναι ότι οι ολιγαρχίες των πιστωτών ζητούν να μονοπωλήσουν τα έσοδα και τη γη με ληστρικούς τρόπους και έτσι γίνονται υπαίτιοι του τέλους της ευημερίας και της ανάπτυξης. Ο Χάντσον μάς θυμίζει ότι τα θέματα του χρήματος, του χρέους και του τόκου ήρθαν στο Αιγαίο και στη Μεσόγειο από τη Δυτική Ασία, από εμπόρους από τη Συρία και τον Λεβάντε κατά τον 8ο αιώνα π.Χ. Αλλά ήρθαν χωρίς να ισχύει και η παράδοση της διαγραφής χρεών και η ανακατανομή της γης. Από αυτό το πολύ σημαντικό επωφελήθηκαν οι οπλαρχηγοί, πολεμικοί άρχοντες και άλλοι, δημιουργώντας οικονομική πόλωση που διευρυνόταν σταθερά.
Ο Σόλων ακύρωσε τα χρέη στην Αθήνα κατά τα τέλη του 6ου αιώνα, αλλά δεν υπήρξε ανακατανομή των γαιών. Ο πλούτος της Αθήνας προερχόταν από τα ορυχεία αργύρου και αυτά θεμελίωσαν το ναυτικό που νίκησε τους Πέρσες στη Σαλαμίνα. Ο Περικλής ενίσχυσε τη δημοκρατία, αλλά η ήττα που αντιμετώπισε από τη Σπάρτη κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο άνοιξε τις πύλες για μια ολιγαρχία παραδομένη στο υπερβολικό χρέος. Το πρόβλημα αποτελούσε πρόβλημα εθισμού στον πλούτο, στην απληστία, δηλαδή στην πλεονεξία, και αυτό οδηγεί στην κοινωνική διάλυση. Αυτό έγινε ιδιαίτερα φανερό στον δεύτερο πόλεμο εναντίον της Καρχηδόνας, όταν οι προμηθευτές του στρατιωτικού εξοπλισμού ήταν απασχολημένοι με τεράστιες απάτες, μπλοκάροντας με λύσσα την καταδίωξή τους από τη Ρωμαϊκή Γερουσία.
Συνοψίζοντας, μπορούμε να πούμε πως η Ρώμη (η Δυτική Αυτοκρατορία) αποσυντέθηκε όταν δεν υπήρχε περισσότερη γη για αρπαγή και περισσότερα τιμαλφή και χρήματα για λεηλασία. Τα μαθήματα στα οποία αναφέρεται αναλυτικά στο βιβλίο του ο καθηγητής Χάντσον είναι άπειρα και αυτό αποτελεί τη σπουδαιότητα του συγκεκριμένου βιβλίου.
(1): Βλέπε https:// music.co/books/9783944546129/michael-hudson-2023-the-collapse-of-antiquity-paperback-book.
(2): Η οικονομική ρέντα είναι οποιαδήποτε πληρωμή που υπερβαίνει το κόστος, ενώ η αναζήτηση ρέντας είναι η προσπάθεια κάποιου να αυξηθεί ο πλούτος του χωρίς να δημιουργηθεί νέος πλούτος (λ.χ. έσοδα από δικαιώματα).
*Ομότιμος καθηγητής Τμήματος ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών
