Ποια ήταν η καλύτερη περίοδος για τους Εβραίους της διασποράς στην Ευρώπη; Μνημονεύεται από τους ίδιους η περίοδος της πολυεθνικής Αυστροουγγαρίας διότι η συμβίωσή τους με τις άλλες θρησκευτικές και εθνοτικές ομάδες στο πλαίσιο της πολυεθνικής αυτοκρατορίας ήταν ομαλή, ενώ αντίθετα με τη διάλυσή της με το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, η ζωή των Εβραίων στα έθνη-κράτη που προέκυψαν ήταν ιδιαίτερα προβληματική.
Μάλιστα πριν από τη διάλυσή της συζητούνταν και o αυστρομαρξισμός, ως πρόταση ειρηνικής συμβίωσης όλων των κατοίκων της με τη διατήρηση της ιδιαιτερότητάς τους. Το ίδιο και στην οθωμανική περίοδο. Είναι γνωστό ότι οι επονομαζόμενοι Καθολικοί Βασιλείς της Ισπανίας Φερδινάνδος και Ισαβέλα με την ολοκλήρωση της reconquista, της ανάκτησης δηλαδή των αραβικών-μουσουλμανικών εδαφών της Ισπανίας που είχαν καταληφθεί τον 8ο μ.Χ. αιώνα, εκδίωξαν τους Εβραίους οι οποίοι κατέφυγαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, κυρίως στη Θεσσαλονίκη, την Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη.
Ζώντας στην Ισπανία υπό την κυριαρχία των Αράβων δεν είχαν πρόβλημα, εκδιώχθηκαν από χριστιανούς βασιλείς και ο σουλτάνος τούς δέχτηκε, στο πλαίσιο του καθεστώτος των μιλιέτ. Στην έκδοση «Salonique 1870-1920» που συνοδεύει την περιοδική έκθεση «Salonika. Jerusalem of the Balkans 1870-1920» στο Musee d’ Art et d’ Histoire du Judaisme στο Παρίσι, σημειώνεται ότι «το 1668 μ.Χ. ο Εβλιγιά Τσελεμπί, ένας Οθωμανός περιηγητής, μετράει στη Θεσσαλονίκη 56 εβραϊκούς μαχαλάδες, έναντι 48 των μουσουλμάνων και 16 των χριστιανών».
Πώς εξαφανίστηκε όλος αυτός ο κόσμος με το έθνος-κράτος; Πώς συμβίωναν τότε και μετά ήταν αδύνατο; Είναι αξιοσημείωτο ότι, ενώ από το 1530 η Παλαιστίνη ενσωματώθηκε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία από τον σουλτάνο Σελίμ Β’, οι Εβραίοι δεν εποίκισαν την Παλαιστίνη, όπως θα μπορούσαν. Σήμερα ο εβραϊκός λαός βιώνει την ακραία αντίφαση που οδηγεί σε συγκρίσεις και αυτονόητα συμπεράσματα. Ζει στα όρια του έθνους-κράτους του Ισραήλ αφ’ ενός και στις συνθήκες των ΗΠΑ αφ’ ετέρου που είναι χωνευτήρι εθνών και θρησκειών, μια νέα αυτοκρατορία όπου η ομολογία στο Σύνταγμα αρκεί για τη συνύπαρξη των λαών. Η εβραϊκή κοινότητα στις ΗΠΑ ζει ειρηνικά, ενώ αντίθετα στο Ισραήλ η επιβίωσή της έχει τεράστιο τίμημα.
Γιατί δεν μπόρεσαν να συμβιώσουν οι Εβραίοι με τους Αραβες στην Παλαιστίνη; Μας το λέει ο Εντουαρντ Σαΐντ, ο οποίος στο βιβλίο του «Οριενταλισμός» διαπιστώνει ότι όλη η κουλτούρα της Ευρώπης σφυρηλατήθηκε μέσα από μια αντιπαράθεση προς την αποικιακή ετερότητα. Συμπεραίνει ότι δεν υπάρχει Ευρώπη χωρίς έναν εξωτερικό προς αυτήν κόσμο που γίνεται αντιληπτός ως χώρος προς καθυπόταξη…
Συμπεραίνει επίσης ότι η αποικιακή ετερότητα είναι το κλειδί για να κατανοήσουμε τη διαδικασία σχηματισμού των ευρωπαϊκών εθνικών ταυτοτήτων: η κατασκευή ενός ευρωπαϊκού μοντέλου υπηκοότητας (το έθνος-κράτος) προϋποθέτει την κατώτερη θέση των αποικισμένων. Δεν υπάρχει πολίτης χωρίς ιθαγενή. Η υπηκοότητα νοείται ως προνόμιο του Ευρωπαίου ανθρώπου: ένα νομικό και πολιτικό στάτους που απορρέει από ένα υποκείμενο ανθρωπολογικό δεδομένο.
Αυτή την κουλτούρα μετέφεραν στην Παλαιστίνη οι έποικοι Εβραίοι που είχαν διαμορφώσει τις αντιλήψεις τους για το έθνος-κράτος στην Ευρώπη. Γι’ αυτό θεώρησαν τους Ανατολίτες Εβραίους του αραβικού κόσμου με αραβική γλώσσα και κουλτούρα προσωποποίηση της ανατολίτικης «καθυστέρησης» και βρέθηκαν στο στόχαστρο μιας εντατικής καμπάνιας «αποαραβοποίησης» και πολιτισμικής αφομοίωσης. Γι’ αυτό δεν αξιοποιήθηκαν σαν γέφυρα ανάμεσα σε μια κοινωνία με ευρωπαϊκή κουλτούρα και το αραβικό της περιβάλλον.
Ο εβραϊκός λαός, διεσπαρμένος στα κράτη-έθνη της Ευρώπης, αντέδρασε στον αντισημιτισμό αναπτύσσοντας την πνευματικότητά του με αποτέλεσμα από τότε να τεθεί στην ηγεμονία του πνεύματος σε παγκόσμια κλίμακα. Παράλληλα, η καταπίεση τους οδήγησε στην ηγεσία του επαναστατικού, του κομμουνιστικού κινήματος στην Ευρώπη. Η συμβολή τους στην πορεία προς τη σοβιετική επανάσταση και στην πραγματοποίησή της ήταν τεράστια.
Ας μην ξεχνάμε και στην Ελλάδα τον Αβραάμ Μπεναρόγια, ιδρυτή της Φεντερασιόν στη Θεσσαλονίκη (1909), συνιδρυτή του ΚΚΕ και όχι μόνον. Η ταύτισή τους με τον μπολσεβικισμό, ο «ιουδαιομπολσεβικισμός», ήταν ένας κύριος λόγος που πλήρωσαν με το Ολοκαύτωμα, τη Σοά. Ηταν ένας λαός που διακρινόταν λόγω της διασποράς του για τον κοσμοπολιτισμό του την περίοδο του ακραίου εθνικισμού των άλλων, γεγονός που τους στοχοποιούσε στα όρια κάθε έθνους-κράτους όπου ζούσαν, αμφισβητώντας τον πατριωτισμό τους.
«Από τον Τρότσκι στον Κίσινγκερ», έτσι χαρακτηρίζει ο Ενζο Τραβέρσο την πορεία του εβραϊκού λαού έως σήμερα. Τα αρχέτυπα του επαναστάτη Εβραίου Τρότσκι και του αντεπαναστάτη και ιμπεριαλιστή Εβραίου Κίσινγκερ. Πώς συνέβη αυτή η μετάλλαξη; Με τη δημιουργία του κράτους του Ισραήλ, το οποίο για την προστασία του δημιούργησε σχέσεις πλήρους εξάρτησης από τις ΗΠΑ και με τη μετανάστευση μεγάλου αριθμού Εβραίων στις ΗΠΑ, όπου απέκτησαν πολιτική και οικονομική επιρροή, που ενίσχυσε την εξάρτηση.
Και τώρα; Η κατάσταση είναι αδιέξοδη. Και η ύπαρξη των Ισραηλινών είναι πλέον αυτονόητη και των Παλαιστινίων που εκτοπίστηκαν από τον τόπο τους. Μόνον αν επιβεβαιώσουν έμπρακτα οι Εβραίοι το πνεύμα που τους ανέδειξε στην παγκόσμια πνευματική ηγεμονία στο παρελθόν θα μπορέσουν να συνυπάρξουν οι δύο λαοί ως γείτονες πλέον. Διαφορετικά θα πρόκειται για σύγκρουση χωρίς τέλος. Μοχλός προώθησης ξένων συμφερόντων στην περιοχή.
*Τ. αρχιμηχανικός ΟΣΕ, πολιτικός μηχανικός ΑΠΘ
