Αυτοκρατορία: οι Γουέλφοι, η Μπολόνια και ο Αριστοτέλης

Οι πόλεμοι της Ματίλντα και του Welf V εναντίον του βασιλιά Ερρίκου του IV στη βόρεια Ιταλία συνεισέφεραν κατά πολύ στη δημιουργία του κόμματος των Γουέλφων, που αργότερα διασπάστηκαν σε Μαύρους Γουέλφους (υπέρ του Πάπα) και σε Λευκούς Γουέλφους (αντίθετοι στην επιρροή του Πάπα), τους οποίους στήριζε και ο Δάντης.

Μετά την ανακάλυψη κατά τα τέλη του 11ου αιώνα ενός αντίτυπου της Διγέστας του Ιουστινιανού (Digest, συλλογή νόμων) και την ίδρυση της Σχολής της Νομικής Επιστήμης με τη φροντίδα της Ματίλντα, κατά τις αρχές του 13ου αιώνα, το Πανεπιστήμιο της Μπολόνιας είχε 10.000 φοιτητές και είχε γίνει το κέντρο της διανόησης της μεσαιωνικής Ευρώπης.

Σύμφωνα με το Ρωμαϊκό δίκαιο, δεν υπάρχει καμία διάκριση ανάμεσα σε ανθρώπους και σε κτήνη. Το πνεύμα του είναι ο Ιουστινιάνειος Κώδικας (Corpus Juris Civilis), που γράφτηκε την Ιουστινιάνεια εποχή και δημοσιεύτηκε το 533 μ.Χ. Αυτός ο τελευταίος κώδικας αποτελεί την πηγή όλης της σύγχρονης νομοθεσίας για τα συμβόλαια, αλλά και των διαφόρων θεωριών για τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα. Τα επιχειρήματα που χρησιμοποιεί ο Hugo Grotius ⁽¹⁾ στο έργο του για την ελευθερία των θαλασσών βασίζεται καθ’ ολοκληρία στο Ρωμαϊκό δίκαιο, το οποίο έχει προσδιορίσει την ολιγαρχική αντίληψη για τον φυσικό νόμο μέχρι και στις μέρες μας.

Ο Ναπολεόντειος Κώδικας αποτελεί ίσως τη χειρότερη εκδοχή του Ρωμαϊκού δικαίου – τα αξιώματα του τελευταίου υπάρχουν και στις μέρες μας στα συντάγματα πολλών κρατών, ακόμα και ευρωπαϊκών. Παρά την αυγουστινιάνεια επιρροή στις χώρες της Δυτικής Χριστιανοσύνης, η κυριαρχική επιρροή της Βενετίας κατά τον 12ο και τον 13ο αιώνα έφερε μαζί της και τη βίαιη επίθεση των Αριστοτελικών αρχών. Η αναζωογόνηση του ίδιου του Ρωμαϊκού δικαίου εισέβαλε στην Ευρώπη μέσα από δύο κατευθύνσεις. Η πρώτη, μέσα από την ίδια την αναβίωση του Ρωμαϊκού δικαίου, οφειλόμενη στο ότι πολλοί Ρωμαίοι νομοθέτες είχαν επηρεαστεί από τον Αριστοτέλη, και η δεύτερη επειδή τα γραπτά του Αριστοτέλη μεταφράστηκαν στα Λατινικά και επανεκδόθηκαν από τον 11ο αιώνα και μετά, παράλληλα με τις εξελίξεις στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνιας. Οι νέες μεταφράσεις του Αριστοτέλη προήλθαν από την Ισλαμική Ισπανία και την βόρεια Αφρική. Ωστόσο, μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης και την κατοχή της Κύπρου, η Βενετία αποτελούσε το κέντρο της αριστοτέλειας λογιοσύνης.

Η πρώτη ευρωπαϊκή μετάφραση των «Πολιτικών» του Αριστοτέλη έγινε στη Βενετία το 1270 μ.Χ., και ήταν το μη θρησκευτικό έργο που μελετήθηκε από πάρα πολλούς στην Ευρώπη. Τα ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια που είχαν ιδρυθεί τότε –μαζί με τα ιταλικά Πανεπιστήμια της Μπολόνιας, της Βιτσέντσας, του Αρέτσο και της Πάδοβας– μαζί με αυτά της Οξφόρδης, του Κέιμπριτζ και του Παρισιού, έγιναν κέντρα ανανέωσης των μελετών για το Ρωμαϊκό δίκαιο και των γραπτών του Αριστοτέλη, ώστε κατά τα τέλη του 13ου αιώνα σε πολλά από αυτά τα πανεπιστήμια οι τρεις κύριες περιοχές μελέτης ήταν το Εκκλησιαστικό δίκαιο, το Ρωμαϊκό δίκαιο και ο Αριστοτέλης.

Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης, το 1453, χιλιάδες Ελληνες λόγιοι κατέφυγαν στην Κρήτη, τότε Βενετσιάνικη κτήση, δημιουργώντας ένα δεύτερο κύμα Αριστοτελισμού.

⁽¹⁾ Hugo Grotius (1583-1645), γνωστός και ως Hugo de Groot, ήταν Ολλανδός ουμανιστής, διπλωμάτης, δικηγόρος, θεολόγος, πολιτικός, νομομαθής, ποιητής και δραματουργός.

* Ομότιμος καθηγητής Τμήματος ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών