Στις 6 Σεπτεμβρίου του 2023 το Γενικό Δικαστήριο εξέδωσε μια σημαντική απόφαση για τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Συνοριοφυλακής και Ακτοφυλακής, γνωστότερος ως Frontex (εφεξής Ευρωπαϊκός Οργανισμός).
Ειδικότερα, η υπόθεση αφορά έναν αριθμό προσφύγων από τη Συρία που έφτασαν στη Μήλο το 2016. Οι πρόσφυγες αυτοί εν συνεχεία μεταφέρθηκαν στη Λέρο, όπου εκδήλωσαν την επιθυμία τους να ζητήσουν διεθνή προστασία. Ωστόσο, τόσο οι ελληνικές αρχές όσο και ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός αποφάσισαν να τους μεταφέρουν στην Τουρκία.
Οι εν λόγω πρόσφυγες προσέφυγαν κατά του Ευρωπαϊκού Οργανισμού, επικαλούμενοι παραβίαση των θεμελιωδών δικαιωμάτων τους και ειδικότερα τα άρθρα 18 και 19 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ενωσης, τα οποία αναφέρονται αφενός στο δικαίωμα για χορήγηση ασύλου και αφετέρου στο δικαίωμα για προστασία σε περίπτωση απομάκρυνσης, απέλασης και έκδοσης προς κράτος όπου το άτομο διατρέχει σοβαρό κίνδυνο να του επιβληθεί η ποινή του θανάτου ή να υποβληθεί σε βασανιστήρια ή άλλη απάνθρωπη ή εξευτελιστική ποινή ή μεταχείριση.
Το Γενικό Δικαστήριο βάσισε την απόφασή του στις σχετικές πράξεις της Ενωσης. Ετσι, κατ’ αρχάς, ο κανονισμός 2016/1624 προβλέπει ότι ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός συμβάλλει στην εφαρμογή του δικαίου της Ενωσης, συμπεριλαμβανομένου των θεμελιωδών δικαιωμάτων, στα εξωτερικά σύνορα της Ενωσης.
Ωστόσο, ο ίδιος κανονισμός προβλέπει ότι όσον αφορά τις επιστροφές σε τρίτες χώρες όσων διαμένουν παράνομα, ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός έχει ως αποστολή να προσφέρει μια τεχνική βοήθεια, χωρίς να έχει αρμοδιότητα να κρίνει τις αποφάσεις επιστροφής, οι οποίες κατά την οδηγία 2008/115 υπάγονται στην αρμοδιότητα των κρατών-μελών.
Τα κράτη-μέλη έχουν την υποχρέωση να ενημερώνουν τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό, μία φορά κάθε μήνα, τόσο για τον αριθμό όσων θα επαναπατριστούν όσο και για τις χώρες υποδοχής, επισημαίνοντας τις ανάγκες τους σε θέματα βοήθειας και συντονισμού από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό. Οσον αφορά την εξέταση των αιτήσεων για διεθνή προστασία, η οδηγία 2013/32 ορίζει ότι η σχετική αρμοδιότητα ανήκει επίσης στα κράτη-μέλη.
Ως εκ τούτου, κατά το Γενικό Δικαστήριο ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός δεν υπέχει ευθύνη για τη ζημία, υλική και ηθική, που υπέστησαν από την απόφαση επιστροφής τους στην Τουρκία. Η ευθύνη αυτή ανήκει στα κράτη-μέλη. Με τον ίδιο τρόπο, δεν υπάρχει ευθύνη για την απόφαση των προσφύγων να πάνε τελικά στο Ιράκ, μέσω βουνών και με τη βοήθεια ειδικού οδηγού, επειδή φοβόντουσαν ότι οι τουρκικές αρχές θα τους στείλουν στη Συρία.
Η απόφαση αυτή του Γενικού Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ενωσης απογοήτευσε τους υπερασπιστές των θεμελιωδών δικαιωμάτων, δεδομένης της εμπλοκής του Ευρωπαϊκού Οργανισμού στη διαχείριση των σχετικών θεμάτων. Μάλιστα, ορισμένοι μίλησαν για άσκηση διοίκησης χωρίς ευθύνη.
Ωστόσο, άλλοι ισχυρίζονται ότι η απόφαση αυτή, κρίνοντας παραδεκτή την προσφυγή για αποζημίωση, συνιστά μια σημαντική συμβολή στην προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων, σε έναν χώρο όπου έχουν σημασία οι συγκεκριμένες ενέργειες διαχείρισης των πραγμάτων, στις οποίες σαφώς εμπλέκεται και ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός.
Ευρύτερα, αξίζει να τονιστεί ότι ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός ξεκίνησε με έντονες επιφυλάξεις των κρατών-μελών το 2004. Εκτοτε αποκτά διαρκώς και νέες αρμοδιότητες. Σήμερα, έχει πάνω από 2.000 υπαλλήλους και προϋπολογισμό κοντά στο ένα δισ. Ο Frontex στηρίζει τα κράτη-μέλη σε όλες τις πτυχές που σχετίζονται με τη διαχείριση των συνόρων, από την επιτόπια στήριξη και την καταπολέμηση του διασυνοριακού εγκλήματος, την εναέρια επιτήρηση και τη συλλογή πληροφοριών, έως τη βοήθεια στις διαδικασίες επιστροφής. Αργά, αλλά σταθερά, μετατρέπεται σε επιχειρησιακό βραχίονα της Ε.Ε. και είναι ο μεγαλύτερος και ταχύτερα αναπτυσσόμενος οργανισμός της Ε.Ε. Οι επιχειρήσεις του Ευρωπαϊκού Οργανισμού εκτείνονται σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ενωση, από τα ανατολικά σύνορα της Ε.Ε. έως τα Δυτικά Βαλκάνια, την Ελλάδα και την Κύπρο. Ο οργανισμός δραστηριοποιείται εκτός της Ε.Ε. με επιχειρήσεις στη Μολδαβία, τη Σερβία, το Μαυροβούνιο και την Αλβανία.
Καταληκτικά, δεδομένου του μεγάλου αριθμού των ταξιδιωτών που εισέρχονται στην Ε.Ε. κάθε χρόνο, ο γρήγορος εντοπισμός όσων εγκληματούν, χωρίς να προκαλούνται καθυστερήσεις στους επιβάτες, είναι κρίσιμης σημασίας. Οπως αναγκαία είναι και η συμβολή του Ευρωπαϊκού Οργανισμού στην αποτελεσματική εφαρμογή της κοινής πολιτικής μετανάστευσης και ασύλου, ιδίως στις επιστροφές των υπηκόων τρίτων κρατών που διαμένουν παράνομα στην επικράτεια της Ενωσης. Η απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου που δέχτηκε να κρίνει τη στάση του Οργανισμού, υπό το πρίσμα προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων, συνιστά αναμφίβολα μια σημαντική εξέλιξη, δεδομένης της επιφυλακτικότητας του Δικαστηρίου να ελέγξει τον τρόπο άσκησης από τα κράτη-μέλη της εξουσίας που επιφύλαξαν για τον εαυτό τους στην εφαρμογή των αρχών του κράτους δικαίου στη φύλαξη των συνόρων.
*Καθηγητής Ευρωπαϊκού Δικαίου στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, δικηγόρος
