ΑΝΑΛΥΣΗ*
Το Συμβούλιο της Ευρώπης και η Ευρωπαϊκή Ενωση εντείνουν την πίεση στο πολιτικό σύστημα της Κύπρου να τερματίσει την περιδίνηση της χώρας στη διαφθορά. Το νησί παραμένει στιγματισμένο διεθνώς και οι θεσμοί απονομής δικαιοσύνης παραπαίουν, ενώ οι μεταρρυθμίσεις για το κράτος δικαίου μπήκαν στο ψυγείο. Ταυτόχρονα με την εξωτερική πίεση, η δυσαρέσκεια της κυπριακής κοινωνίας διογκώνεται. Οι πλείστοι πολίτες βλέπουν τον Νίκο Χριστοδουλίδη, που επαγγελλόταν την «αλλαγή», απλώς να αντιγράφει τον προκάτοχό του Νίκο Αναστασιάδη, ενώ οι σοβαρές υποθέσεις διαφθοράς συγκαλύπτονται.
Τη Δευτέρα (2/10) η ομάδα GRECO του Συμβουλίου της Ευρώπης κυκλοφόρησε μια νέα δέσμη συστάσεων προς την Κύπρο που εστιάζει στην πηγή του προβλήματος, τις πρακτικές που εφαρμόζει η ανώτατη εκτελεστική εξουσία: υπερεξουσίες προέδρου, διορισμοί που διαβρώνουν τους θεσμούς χωρίς αντίβαρα ελέγχου, διακηρύξεις περί διαφάνειας χωρίς πρακτική εφαρμογή, προσχηματική λογοδοσία. Πρόκειται για τις ίδιες διαπιστώσεις με αυτές που υιοθέτησε προ μερικών μηνών η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στην ετήσια έκθεσή της για το κράτος δικαίου (13/7), εντοπίζοντας ως κύρια πηγή του προβλήματος την παγίδευση των ανεξάρτητων θεσμών από την εκτελεστική εξουσία.
Πρόεδρος και… συνταξιούχος
Η κυκλοφορία της έκθεσης GRECO συνέπεσε με τη δημοσιοποίηση πολλαπλών ωφελημάτων που λαμβάνουν από το Δημόσιο ο πρόεδρος της Δημοκρατίας και πολλοί υπουργοί του. Αρκετοί είναι συνταξιούχοι και έχουν ταυτόχρονα με τον μισθό τους και σύνταξη. Αλλοι, όπως η περίπτωση του προέδρου Ν. Χριστοδουλίδη που ήταν μέχρι το 2018 διπλωμάτης, ήταν δημόσιοι υπάλληλοι και αποποιήθηκαν την ιδιότητά τους για να γίνουν υπουργοί. Εναντι της απώλειας της δημοσιοϋπαλληλικής καριέρας έλαβαν σε άμεσο χρόνο… σύνταξη, με βάση ένα παράλογο προνόμιο που ψηφίστηκε από τη Βουλή και εφαρμόζεται για δεκαετίες.
Με τη δημοσιοποίηση του ωφελήματος –«πρόεδρος και συνταξιούχος από τα 45»– ο Ν. Χριστοδουλίδης φάνηκε να μη θέλει να διαταράξει το σύστημα με τα παγιωμένα προνόμια. Ούτε θέλει να μπει μπροστά και να ηγηθεί αλλαγών με το παράδειγμά του. Δεν είναι η πρώτη φορά στους οκτώ μήνες της θητείας του, που ο Ν. Χριστοδουλίδης βρίσκεται κάτω από δημόσια κριτική: διορισμοί στενών συγγενών του στο προεδρικό, ατυχείς επιλογές σε άλλα κυβερνητικά πόστα χωρίς να πληρούν πειστικά ή αντικειμενικά κριτήρια, καταβολή… υπερωριών σε αξιωματούχους. Κάθε φορά που βγαίνει κάτι στο φως, ο νέος πρόεδρος αποφεύγει να αναλάβει ευθύνη και τη μεταθέτει σε άλλους.
Ετσι, με τα πρώτα δείγματα γραφής, ο νέος πρόεδρος δημιούργησε μόνος του την εντύπωση ενός ακόμα τυπικού πολιτικού που συντηρεί το κατεστημένο. Το μόνο που τον ενδιαφέρει είναι να φτιάξει εντός αυτού έναν δικό του κύκλο επιρροής και ευνοουμένων.
Τα ζητήματα νεποτισμού, παράλογων προνομίων και εξυπηρετήσεων είναι όμως μόνο η κορυφή του παγόβουνου. Τα ανοιχτά ζητήματα της μεταρρύθμισης του κράτους δικαίου στην Κύπρο ακουμπούν πλέον την ποιότητα της δημοκρατίας: η διαφθορά στα πιο σοβαρά κρούσματα συγκαλύπτεται, οι αρχές αποτροπής σύγκρουσης συμφέροντος παραβιάζονται, οι κανόνες δεοντολογίας καταργούνται. H έκθεση αξιολόγησης GRECO εστιάζει ιδιαίτερα στην ανώτατη εκτελεστική εξουσία (πρόεδρος, υπουργοί, ανώτατοι διορισμένοι αξιωματούχοι, στελέχη κυβέρνησης κ.ο.κ.).
Το πλέον κρίσιμο ζήτημα που στρεβλώνει το κράτος δικαίου αφορά την απουσία θεσμικού αντίβαρου στις εξουσίες του προέδρου. Οι εξουσίες αυτές είναι εκτεταμένες και απόλυτες από το 1963, όταν πρόνοιες του Συντάγματος ανεστάλησαν με την αποχώρηση της τουρκοκυπριακής κοινότητας από τα κρατικά όργανα. Η έκθεση GRECΟ εντοπίζει το ασυμβίβαστο της Γενικής Εισαγγελίας, του γενικού εισαγγελέα και του βοηθού του, που, ενώ διορίζονται από τον πρόεδρο της Δημοκρατίας, είναι ταυτόχρονα ο νομικός σύμβουλός του και η μόνη αρχή με την αποκλειστική αρμοδιότητα για τη διεξαγωγή ποινικών διώξεων.
Αυτό αποτελεί σύγκρουση συμφέροντος, ιδίως στην περίπτωση –όπως το σκάνδαλο των «χρυσών διαβατηρίων»– που οι επίμαχες υποθέσεις πολιτογράφησης διεθνών απατεώνων και ολιγαρχών αφορούν τον πρόεδρο και τους υπουργούς του. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σημειώνει περαιτέρω ότι ο γενικός εισαγγελέας, όχι μόνο έχει συγκεντρώσει υπέρμετρες εξουσίες, αλλά λαμβάνει αποφάσεις αναστολής ποινικών διώξεων, χωρίς να είναι υποχρεωμένος να λογοδοτεί, παρεκκλίνοντας από σύγχρονα πρότυπα στην Ε.Ε.
Ο Ν. Χριστοδουλίδης δεν δείχνει καμία σπουδή να προωθήσει συνταγματική τροποποίηση για άμεσο διαχωρισμό των αρμοδιοτήτων της Γενικής Εισαγγελίας και δημιουργίας θεσμικού αντίβαρου ελέγχου. Κι όμως, το ζήτημα τέθηκε εκτενώς κατά την προεκλογική εκστρατεία και το περιέλαβε στο πρόγραμμα διακυβέρνησής του, κάτω από την πίεση της κοινής γνώμης και των ανθυποψηφίων του.
Η GRECO καταγράφει, παράλληλα, την απουσία μηχανισμών ελέγχου ακεραιότητας και αντικειμενικότητας στους πολυάριθμους διορισμούς που κάνει ο πρόεδρος της Δημοκρατίας, ιδίως για την αποτροπή σύγκρουσης συμφέροντος. Η εκτελεστική εξουσία εκδίδει κώδικες δεοντολογίας για τους υπουργούς, που δεν δεσμεύουν όμως τον πρόεδρο. Υπάρχουν μόνο ως διακήρυξη, σημειώνει η GRECO, χωρίς επίβλεψη ή επιπτώσεις σε αυτούς που την παραβιάζουν.
Ελλείψεις και προσχήματα
Το κυπριακό κράτος αντιδρά με ελλιπή μέτρα συμμόρφωσης κάθε φορά που βρίσκεται κάτω από την ευρωπαϊκή πίεση. Η αδράνεια επεκτείνεται και στη Βουλή, όπου, φυσιολογικά, θα έπρεπε να υπάρξει αντίδραση από την αντιπολίτευση. Κι όμως, τα πιο ουσιαστικά ζητήματα εκκρεμούν για χρόνια. Πριν από τις εκλογές, η Βουλή ασχολήθηκε πολύ με τη δημιουργία της Αρχής κατά της Διαφθοράς, αλλά ο νόμος που ψήφισε την άφησε γυμνή, χωρίς ποινική αρμοδιότητα, μέσα και πόρους για να λειτουργεί.
Περαιτέρω, δε, η Βουλή συνεχίζει να αποφεύγει να εφαρμόσει ένα υψηλών προδιαγραφών σύστημα «πόθεν έσχες» με κανόνες διαφάνειας και συγκριτικά οικονομικά στοιχεία. Μέχρι σήμερα, εξαιρεί τα οικονομικά στοιχεία συγγενών πρώτου βαθμού.
Οι διεθνείς δείκτες αντίληψης της διαφθοράς για την Κύπρο δείχνουν πόσο ραγδαία επιδεινώθηκε το κράτος δικαίου τα τελευταία 10 χρόνια. Το κυπριακό πολιτικό σύστημα –η εκτελεστική εξουσία και ένα μεγάλο τμήμα της νομοθετικής– ενεργούν προσχηματικά και κάθε φορά αποκλίνουν περισσότερο από τις προσδοκίες των πολιτών.
Βαθμιαία, η εμπιστοσύνη στους θεσμούς έφθασε στο ναδίρ, σπρώχνοντας τους πολίτες στην απόγνωση και την ιδιώτευση. Κι όμως, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και η ομάδα GRECO καταγράφουν ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο για το τι πρέπει να αλλάξει στην Κύπρο, αλλά δεν υπάρχει πολιτική δύναμη να σηκώσει το βάρος της ευθύνης για να ανταποκριθεί.
* Το άρθρο αναδημοσιεύεται στην εφημερίδα «Πολίτης» της Κύπρου
