Στην αρχαία Ρώμη, οι τέλειοι πολίτες, οι ευπατρίδες, οι patricii, ήταν ευγενείς που κατάγονταν από επιφανείς οίκους (patres) των παλαιότερων συγκλητικών της Ρώμης. Χωρίζονταν σε τρεις φυλές με βάση την καταγωγή τους, ενώ κάθε φυλή περιελάμβανε 10 φατρίες και η καθεμιά τους διαιρούνταν σε γένη.
Στη Δωδεκάδελτο (τουλάχιστον μέχρι το 445 π.Χ.) απαγορευόταν στους πατρίκιους να τελέσουν γάμους με κόρες ή γυναίκες των πληβείων. Οι πατρίκιοι συνέρχονταν στις συνελεύσεις των φατριών, ενώ διατηρούσαν τα δικά τους ιερά, και εξαιτίας των προνομίων και του πλούτου τους, μετά την πτώση της βασιλείας απέγιναν οι κύριοι της ρωμαϊκής πολιτείας, μέχρις ότου οι πληβείοι δημιούργησαν τη νέα τάξη πραγμάτων, τους nobiles. Οι πατρίκιοι αποτελούσαν την ανώτερη κοινωνικά προνομιούχα τάξη, μονοπωλώντας όλα τα στρατιωτικά, πολιτικά και θρησκευτικά αξιώματα της ρωμαϊκής πολιτείας.
Στην πραγματικότητα, αποτελούσαν μια κλειστή κοινωνία γαιοκτημόνων, όντας οι αρχικοί κάτοικοι της Ρώμης, συγκροτώντας τους εκ γενετής αριστοκράτες (populus romanus), με κληρονομική την ιδιότητα του πατρίκιου, δεδομένο που επιτείνει το ότι υπήρξαν μια κλειστή κοινωνία.
Ο πληβείος ήταν Ρωμαίος πολίτης που ανήκε στην κατώτερη κοινωνική τάξη και σχετίζεται με την ελληνική λέξη για το κοινό (δηλαδή το πλήθος), χαρακτηρίζοντας τον απλό λαό. Ενας πλούσιος πληβείος ή και διακεκριμένος ξένος μπορούσε να καταστεί Ρωμαίος πατρίκιος, αλλά κάθε φορά χρειαζόταν την εφαρμογή ειδικού νόμου (lex curiata).
Τον 5ο αιώνα π.Χ. οι οικογένειες των πατρικίων αριθμούσαν 50 γένη και κατά τα τέλη της δημοκρατικής περιόδου μόλις 14 γένη με 30 οικογένειες. Οι πληβείοι κατάφεραν να εξισωθούν με τους πατρίκιους, δημιουργώντας νέα τάξη πατρίκιων nobiles, περιλαμβάνοντας τους πλούσιους πληβείους (νεόπλουτοι) αλλά και εκείνους που είχαν αναλάβει αξιώματα.
Οι πατρίκιοι ξεχώριζαν από τους πληβείους από τα ρούχα και τα παπούτσια τους. Στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία ο Μέγας Κωνσταντίνος επανέφερε τον τίτλο του πατρίκιου, που απαγορευόταν να είναι κληρονομικός. Οι πατρίκιοι -στην ουσία οι γαιοκτήμονες- ήταν αυτοί που υπερασπίστηκαν με κάθε τρόπο τον ανατοκισμό, την αρπαγή (=κλοπή) της γης και τη διαρκή γεωγραφική επέκταση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, συμβάλλοντας κατά σημαντικό βαθμό στην αργή, σίγουρη και μακροχρόνια διάλυσή της.
*Ομότιμος καθηγητής Τμήματος ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών
