Πώς μπορούμε να αποτρέψουμε έναν, δύο, πολλούς «μεγάλους περίπατους»; Μια πρόταση

Η παραχώρηση δικαιώματος ψήφου μαζικά στους αποδήμους έχει προκαλέσει αρκετές συζητήσεις. Κάποιοι ισχυρίζονται ότι η συγκεκριμένη μεταρρύθμιση δεν θα επιφέρει μεγάλες αλλαγές, αφού το ενδιαφέρον των αποδήμων είναι περιορισμένο. Από την άλλη η άποψη ότι θα υπάρξει αλλοίωση του εκλογικού σώματος σε τέτοιο βαθμό που άλλοι θα αποφασίζουν και άλλοι θα υφίστανται τις συνέπειες των αποφάσεων αυτών και ότι αυτό σταδιακά μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο που πολιτεύονται τα κόμματα δεν μπορεί να αγνοηθεί.

Αν το σκεφτούμε, ζούμε ήδη κάτι αντίστοιχο στον Δήμο Αθηναίων. Διαχρονικά στην Αθήνα υπάρχει μεγάλη αναντιστοιχία μεταξύ όσων ψηφίζουν και όσων υφίστανται τις επιλογές τους. Είναι δύσκολο να προσεγγιστεί το φαινόμενο με ακρίβεια, όμως είναι ασφαλές να ισχυριστούμε ότι μεγάλο μέρος των ψηφοφόρων του Δήμου Αθηναίων δεν κατοικούν σε αυτόν και ότι μεγάλο μέρος των κατοίκων δεν ψηφίζουν σε αυτόν. Με το διαρκές κύμα αποχώρησης μόνιμων κατοίκων προς τα προάστια και την εγκατάσταση διάφορων πληθυσμιακών ομάδων μη δημοτών σε αρκετές περιοχές της Αθήνας (από μετανάστες και φοιτητές έως ψηφιακούς νομάδες), αυτή η διαφορά βαίνει αυξανόμενη.

Ταυτόχρονα οι μόνιμοι «χρήστες» του δήμου, δηλαδή όσοι εργάζονται στον ιδιωτικό και δημόσιο τομέα με έδρα την Αθήνα, αλλά και ιδιοκτήτες αθηναϊκών επιχειρήσεων κάθε είδους εντείνουν περαιτέρω την παραπάνω αναντιστοιχία. Στον Δήμο Αθηναίων εργάζονται καθημερινά εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι, μεγάλο μέρος των οποίων δεν είναι δημότες, ενώ δραστηριοποιούνται δεκάδες χιλιάδες επιχειρήσεις, μεγάλο μέρος των ιδιοκτητών των οποίων επίσης δεν είναι δημότες. Για να κατανοήσουμε το μέγεθος της αναντιστοιχίας, αρκεί να σημειώσουμε ότι στις προηγούμενες δημοτικές εκλογές ψήφισαν συνολικά μόλις 150 χιλιάδες ψηφοφόροι. Τον κ. Μπακογιάννη επέλεξαν 96 χιλιάδες. Μέχρι τώρα βέβαια αυτή ήταν μια γνωστή κατάσταση.

Η θητεία Μπακογιάννη ωστόσο σηματοδότησε ένα ποιοτικό άλμα. Εφερε αυτό για το οποίο κάποιοι κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου σχετικά με τους αποδήμους σε εθνικό επίπεδο: με την υπόθεση του «μεγάλου περίπατου», μιας μνημειώδους αποτυχίας η οποία ομολογείται ακόμα και από τον ίδιο τον δήμαρχο, η αναντιστοιχία που περιέγραψα παραπάνω μετατράπηκε πλέον ανοιχτά σε εργαλείο πολιτικής.

Ο κ. Μπακογιάννης φέρεται ως απόλυτο φαβορί να ξανακερδίσει ακριβώς (και) γιατί η αποτυχία του μεγάλου περίπατου (ή οποιαδήποτε αντίστοιχη) δεν έχει τρόπο να μεταφραστεί σε εκλογική φθορά για εκείνον. Αλλοι υφίστανται στην καθημερινότητά τους την ταλαιπωρία και, σε μεγάλο βαθμό, άλλοι τελικά θα ψηφίσουν για δήμαρχο. Ο δήμαρχος είναι προστατευμένος από μια μαζική εκλογική τιμωρία που μάλλον θα συνέβαινε αν τον έκριναν οι «χρήστες» του δήμου του.

Αντιθέτως, πολιτεύεται βασιζόμενος στην παραδοσιακή ισχυρή θέση της παράταξής του στον Δήμο Αθηναίων, δηλαδή σε συντηρητικούς ψηφοφόρους που κατά ένα μεγάλο μέρος (το μεγαλύτερο ίσως;) δεν είναι αυτόπτες μάρτυρες όσων συμβαίνουν, διαμένοντας και εργαζόμενοι στα προάστια και έχοντας άλλα κριτήρια από τους κατοίκους-εργαζόμενους-επιχειρηματίες-χρήστες, με κυριότερο μάλλον την παραταξιακή ταύτιση και όχι τις δημαρχιακές επιδόσεις. Βλέπουμε λοιπόν τι θα μπορούσε να γίνει σε εθνικό επίπεδο με την ψήφο των αποδήμων, αν επιβεβαιωθούν οι απαισιόδοξες εκτιμήσεις: ένας πολλαπλασιασμός των «μεγάλων περίπατων», οι οποίοι θα μένουν εκλογικά ατιμώρητοι από ένα εκλογικό σώμα που θα απαρτίζεται κατά ένα μεγάλο μέρος από «μη χρήστες» της χώρας.

Τι μπορεί να γίνει; Σε εθνικό επίπεδο αυτή τη στιγμή, όχι πολλά. Στο επίπεδο των δημοτικών εκλογών όμως, ειδικά σε έναν οιονεί μητροπολιτικό δήμο όπως η Αθήνα, υπάρχει μια ενδιαφέρουσα παράμετρος. Το Σύνταγμά μας δεν επιτάσσει άμεση ψηφοφορία στις τοπικές εκλογές, όπως κάνει στις βουλευτικές. Αυτό σημαίνει ότι θα μπορούσε να εισαχθεί ένα έμμεσο σύστημα εκλεκτόρων, στο σώμα των οποίων θα εκπροσωπούνται, εκτός από τους δημότες, οι εργαζόμενοι μη κάτοικοι-μη δημότες, οι μόνιμοι κάτοικοι μη δημότες και όσοι έχουν επιχειρηματική δραστηριότητα στον δήμο, ας πούμε σε μια αναλογία 60-15-15-10.

Επίσης θα έπρεπε να εκπροσωπούνται και οι μετανάστες μόνιμοι κάτοικοι σε κάτι θεσμικά και πολιτικά ακόμα πολυπλοκότερο βέβαια. Το σώμα των εκλεκτόρων, κάθε μέλος του οποίου προφανώς θα εκλέγεται στη βάση της υποστήριξής του σε συγκεκριμένη υποψηφιότητα, μετά θα εκλέγει τον/την δήμαρχο. Το εκλεκτορικό σύστημα σε σχέση με την απευθείας απόδοση δικαιώματος ψήφου στις παραπάνω κατηγορίες, παρ’ όλο που εκ πρώτης όψεως φαίνεται λιγότερο δημοκρατικό, έχει το πλεονέκτημα ότι εξασφαλίζει εκπροσώπηση των ομάδων αυτών απαιτώντας λιγότερους οργανωτικούς πόρους από ό,τι αν συμμετείχαν απευθείας στις εκλογές, μειώνει τις συνέπειες της αποχής και «αναγκάζει» τους υποψηφίους να απευθυνθούν και σε αυτές.

Προφανώς οι λεπτομέρειες θέλουν περαιτέρω επεξεργασία, αλλά στην περίπτωση αυτή θα είχαμε αλματώδη αύξηση της απαίτησης για δημοκρατική λογοδοσία, θα δινόταν φωνή σε περισσότερους πραγματικούς χρήστες του μεγαλύτερου και από πολλές απόψεις σπουδαιότερου δήμου της χώρας και ίσως δεν θα ξαναβλέπαμε τόσο κραυγαλέες αποτυχίες να αντιμετωπίζονται με τόσο μεγάλη ελαφρότητα από όσους ευθύνονται για αυτές.

*επίκουρος καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης, Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης & Δημόσιας Διοίκησης, ΕΚΠΑ