Πού βαδίζει η Αριστερά;

Παρατηρώντας τελευταία την πολιτική υποχώρηση της Αριστεράς από τη διεθνή σκηνή και την ανάπτυξη δεξιών και ακροδεξιών επιλογών, χρειάζεται να μελετηθεί ο ρόλος της στις σημερινές κοινωνίες. Κάποιοι μιλούν για ανυπαρξία εναλλακτικής απέναντι στον καπιταλισμό, χαριτολογώντας με την ιδέα «είναι ευκολότερο να φανταστεί κανείς το τέλος του κόσμου, παρά το τέλος του καπιταλισμού».

Η Αριστερά ήταν ανέκαθεν ένας πολιτικός χώρος, φιλικός στην αναζήτηση και συζήτηση ιδεών, στη δημιουργία θεωριών και αναλύσεων, στον δημόσιο διάλογο. Κι ενώ η συντηρητική Δεξιά αρκείται να διατηρεί σε ισχύ την επικρατούσα λογική της, ο προοδευτικός χώρος, έχοντας τις ρίζες του σε εναλλακτικές απόψεις, έχει σημαδευτεί από ιδεολογικές αντιπαραθέσεις και διασπάσεις.

Αξίζει να αναρωτηθούμε ποια είναι η ιδεολογική κατάσταση της Αριστεράς σήμερα, λόγω μιας παρατηρούμενης χαλάρωσης, ως προς την ανα-νοηματοδότηση για ένα όραμα ελκυστικό, προτείνοντας νέους ορίζοντες σε μια εποχή όπου δύσκολα διαφαίνονται ορίζοντες. «Περισσότερο από φαντασία, αυτό που χρειάζεται είναι η δικαιοσύνη. Γι’ αυτά, δεν χρειάζεται φαντασία, ούτε ρυθμιστικές ουτοπίες», λέει η φιλόσοφος Laura Llevadot, με προτροπή δράσης σε τομείς ανισότητας, ανασφάλειας, εκμετάλλευσης και αποκλεισμού.

Παρατηρούμε ότι στην εποχή μας οι σοσιαλδημοκρατικές αντιλήψεις σβήνουν απορροφημένες από τη Δεξιά μπροστά σε μια παγκοσμιοποιημένη οικονομική λογική, σε μια Ευρώπη κεϊνσιανού προτύπου.

Με την επικράτηση όμως της Δεξιάς γινόμαστε πλέον μάρτυρες μιας σταδιακής εξαφάνισης του κοινωνικού κράτους. Το κράτος πρόνοιας και η σχέση του με τον συνδικαλισμό, που άκμασε στα ένδοξα χρόνια της μεταπολεμικής περιόδου, εκπίπτει. Τότε η μείωση της ανισότητας συνδυαζόταν με την οικονομική ανάπτυξη. Τώρα, δεν μπορείς να υπολογίζεις ξανά σε μια ισχυρή συνδικαλιστική βάση όσο στον 20ό αιώνα. Η δράση πέφτει επομένως στα αναδυόμενα κινήματα (φεμινισμός, αντιρατσισμός…), με εστίαση στη διαφάνεια, τη δημοκρατική συμμετοχή, στην κλιματική αλλαγή, την τεχνολογική επανάσταση, στο βασικό εισόδημα.

Μια από τις υποτιθέμενες αιτίες της κρίσης στην Αριστερά είναι το σχίσμα ανάμεσα στους δυο τύπους, την κλασική Αριστερά, βασισμένη στον διαλεκτικό υλισμό του Καρλ Μαρξ, θεωρούμενη ως παραδοσιακή, με διάκριση τάξεων, που ασχολείται με την οικονομία, την εργασία, τη στέγαση, την αναδιανομή πλούτου. Από την άλλη, η μετα-υλιστική, μεταμοντέρνα Αριστερά, που εστιάζει στη δικαίωση των διαφόρων καταπιεσμένων μειονοτήτων, στον φεμινισμό, τα ΛΟΑΤΚΙ, τον αντιρατσισμό, τον περιβαλλοντισμό, τους αγώνες ταυτότητας.

Η Αριστερά ανέκαθεν υποστήριζε τις μειονότητες, στοχεύοντας στη μείωση των ανισοτήτων, προκειμένου να ενσωματώνονται ισότιμα στην κοινωνία. Η πιο πρόσφατη Αριστερά εστιάζει και στην αναγνώριση της «διαφοράς».

Είναι ασυμβίβαστες οι δύο εκφράσεις; «Όχι, αφού οι μειονότητες εκπροσωπούνται στις εργατικές τάξεις και αντιστρόφως» λέει ο Éric Fassin, καθηγητής Κοινωνιολογίας και Σπουδών Φύλου. Η Δεξιά είναι που ενδιαφέρεται πρωτίστως να αντιπαραβάλει την τάξη στη φυλή, το φύλο, τον σεξουαλικό προσανατολισμό, διχάζοντας τις λαϊκές τάξεις: «Μια ευρεία και περιεκτική Αριστερά δεν μπορεί να δράσει με την πλάτη στην πραγματικότητα, κινούμενη από νοσταλγία για μια εποχή που δεν θα ξαναγυρίσει», λέει ο καθηγητής Ignacio Sánchez-Cuenca.

Κάποιοι υποστηρίζουν ότι η Αριστερά στην Ελλάδα απεμπόλησε το συνολικό της σχέδιο κατακερματίζοντας τη δράση της στην υπεράσπιση δικαιωμάτων ταυτότητας: γυναίκες, ΛΟΑΤΚΙ+, μετανάστες. Παραβρεθήκαμε σε εκκλησιαστικά κηρύγματα τις γιορτές του Πάσχα στην Ελλάδα, όπου με ευκαιρία τη συρροή ανθρώπων, οι ιερείς συμβούλευαν την αποφυγή ψήφου σε κόμματα που ευνοούσαν μειονοτικές ταυτότητες. Ίσως ορισμένες κοινωνίες δεν είναι ώριμες να δεχτούν κάποια από τα κινήματα ταυτότητας σε συντηρητικές χώρες. Είναι θέματα που πρέπει να επεξεργαστούν και να κριθεί πότε θα τεθούν επί τάπητος στην κοινωνία.

Ορισμένες τάσεις της Αριστεράς υπερασπίζονται κινήματα απο-ανάπτυξης, με μείωση της κατανάλωσης και παγκόσμιας παραγωγής, σε έναν πλανήτη στα άκρα, κόντρα στους δείκτες ανάπτυξης, όπου ο καπιταλισμός δομεί την οικονομία. «Γνωρίζουμε ότι οι βασικές αιτίες της ανθρώπινης ευημερίας είναι η πρόσβαση στη δημόσια υγειονομική περίθαλψη, τη δημόσια εκπαίδευση και την οικονομική ασφάλεια. Και για να τα πετύχουμε δεν χρειάζεται να “αναπτυχθούμε”», είπε ο Jason Hickel, συγγραφέας του «Less is more». Μεταξύ των προτάσεών του είναι η αύξηση φόρων στις ανώτερες τάξεις που ευθύνονται για το 72% των εκπομπών και η θέσπιση αναλογίας μεταξύ ανώτατου και κατώτατου εισοδήματος.

«Εάν ο καπιταλισμός θριάμβευσε, είναι επειδή, σε αντίθεση με τον κομμουνισμό, οικειοποιήθηκε τη ναρκισσιστική επιθυμία των ανθρώπων. Τους υποσχέθηκε εκπλήρωση, διάκριση, δημιουργικότητα, μικροαστικές πολυτέλειες» λέει ο Llevadot για τον «λιμπιντικό» χαρακτήρα του καπιταλισμού, προτρέποντας σε αντίσταση στην επιθυμία που μας επιβάλλει το κεφάλαιο για μεγαλύτερο σπίτι, πιο γρήγορο αυτοκίνητο και τόσες επιθυμίες που ύπουλα διαβρώνουν τους νέους και ποτέ δεν ικανοποιούν τον άνθρωπο πλήρως.

*Πολ. μηχ. ΕΜΠ, msc Αναστήλωση Μνημείων