Λογοτεχνία και διανόηση

Η οργανική σχέση ανάμεσα στα ιστορικο-προσωπικά γεγονότα και την ποίηση βασίζεται στην αυτονομία των αξιών της κουλτούρας και των διανοουμένων. Κι αυτή η διαπίστωση βρίσκει το πεδίο της και τα εργαλεία της στην ποίηση: με όλα τα συνακόλουθα του ιστορικού ρόλου που απορρέουν για τον ποιητή.

Συχνά σήμερα αναρωτιόμαστε τι είναι σε θέση να προσφέρει η λογοτεχνία. Ισως η ανανεωμένη ανάγνωση και η κατανόηση των μεγάλων δημιουργών μπορέσει να βοηθήσει σ’ αυτή την κατεύθυνση. Δηλαδή η ανάγκη να φέρουμε σε βάθος την ανάλυση της κοινωνικής συνθήκης των διανοουμένων και της κουλτούρας, μέσα στην ίδια την κοινωνία.

Το πρόβλημα είναι να αγκυροβολήσουμε την ιστορία της κουλτούρας (άρα και της λογοτεχνίας και των συγγραφέων) στο δομικό και πραγματικό επίπεδο των κοινωνικών σχέσεων, να θεωρήσουμε τη λογοτεχνία και τους συγγραφείς όχι ως αξίες και ως φορείς αξιών, αλλά ως αντικείμενα και ιστορικές φιγούρες κοινωνικά καθορισμένες. Μ’ άλλα λόγια, οι δεσμοί σκέψη – ποίηση και κοινωνία – διανοούμενος είναι ενσωματωμένοι σε μια οριζόντια ιστορία των λογοτεχνικών ιδεολογιών, που δεν μπορούν παρά να ταυτίζονται με μια ολοκληρωμένη κοινωνική ιστορία των διανοουμένων. Αυτή η πολιτική αναγκαιότητα ανοίγει κι άλλους ορίζοντες στη συζήτηση και στην έρευνα, τουλάχιστον σε δύο επίπεδα: εκείνο του στοχασμού πάνω στο παρελθόν κι εκείνο της ανάλυσης του παρόντος.

Για να αξιολογήσουμε την εκπληκτική συμβολή που μας προσέφερε και θα μας προσφέρει η λογοτεχνία, είναι σημαντικό να αναδείξουμε τους κινδύνους (και τους εχθρούς) στους οποίους είναι εκτεθειμένη. Πρώτα, για να είναι τέτοια, η λογοτεχνία πρέπει να εμφανίζεται ανανεωτική. Ενα κείμενο που περιορίζεται στο να επαναλαμβάνει ήδη γνωστά μονοπάτια, δεν κάνει άλλο από το να εμπορεύεται τη λογοτεχνία για συντηρητικούς σκοπούς. Ο δεύτερος κίνδυνος είναι αντίθετος από τον πρώτο, αν και το αποτέλεσμα που ακολουθεί είναι το ίδιο. Λογοτεχνία και διανόηση, από τη στιγμή που είναι συμπληρωματικές, πρέπει να ενεργούν ταυτόχρονα.

Η καλή λογοτεχνία, για να αναλύσει τις περιπέτειες των πρωταγωνιστών της που μας ήταν ώς τότε άγνωστες, όπως του Δον Κιχώτη ή του Γκιούλιβερ, καταφέρνει να τις κάνει πιστευτές: μας γνωστοποιεί τους πρωταγωνιστές στο σημείο που οι συμπεριφορές τους είναι ακριβώς αυτό που θα περιμέναμε. Υπάρχει πάντα ένα ενδογενές πλέγμα που δίνει υπόσταση σε ό,τι παρουσιάζεται: που είναι πέρα από ένα παιχνίδι σκιών, που το ζούμε σαν μια αυθεντική πλευρά της ζωής.

*Ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ