Καθώς πλησιάζουμε στις εκλογές, οι υποψήφιοι κάνουν ό,τι μπορούν για να δείξουν το καλό τους πρόσωπο. Ο πρωθυπουργός με «αυξήσεις», επιδόματα, «καλάθια» και «διορθώσεις παρεξηγημένων νομοθετικών ρυθμίσεων» προσπαθεί να κάνει τους πολίτες να ξεχάσουν το νεοφιλελεύθερο πρόσωπο της πολιτικής του, τουλάχιστον μέχρι τη στιγμή που θα ανοίξουν οι κάλπες. Εμφανίζεται να αποκηρύσσει τις αρχές του Χάγεκ και του Φρίντμαν, φορώντας τη μάσκα με το πρόσωπο του Κέινς.
Η αντιπολίτευση από την πλευρά της προσπαθεί φιλότιμα να προβάλει μια προσαρμοσμένη στις σημερινές ανάγκες εκδοχή ενός κίβδηλου κεϊνσιανισμού και κατηγορεί την κυβέρνηση και τον πρωθυπουργό για «κάλπικο ενδιαφέρον» με ημερομηνία λήξης. Φυσικά, την επομένη των εκλογών θα αποκαλυφθεί η αλήθεια, αλλά τότε θα είναι πλέον αργά. Η αλήθεια είναι ότι όσοι θέλουν να αξιολογήσουν και να κρίνουν, μόνο στο παρελθόν θα βρουν τα κατάλληλα εργαλεία. Κοντολογίς να θυμηθούν τι σημαίνει «New Deal» και τι «ελεύθερη αγορά» και μετά να μετρήσουν… αποστάσεις.
Στις 28 Μαΐου 1934, ο Βρετανός οικονομολόγος Τζον Μέιναρντ Κέινς συναντήθηκε με τον πρόεδρο Ρούσβελτ. Με το New Deal σε πλήρη άνθηση και τον Ρούσβελτ να εφαρμόζει ένα άνευ προηγουμένου για ειρηνική εποχή πρόγραμμα δημόσιων δαπανών και παρέμβασης στην οικονομία, θα περίμενε κανείς ότι ο Κέινς θα επαινούσε τον πρόεδρο των ΗΠΑ για την εφαρμογή των συστάσεών του, για το πώς να ξεφύγει από μια βαθιά ύφεση. Αντ’ αυτού, ο οικονομολόγος είπε στον Ρούσβελτ ότι δεν είχε κάνει αρκετά.
Τι είχε κάνει όμως μέχρι τότε ο Ρούσβελτ; Πολλά, με κυριότερο την προώθηση μια νέας κοινωνικής σύμβασης που σταθεροποιήθηκε περαιτέρω στα χρόνια μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Δημιούργησε δίχτυα κοινωνικής ασφάλισης και έθεσε τις βάσεις για πιο συλλογικές διαπραγματεύσεις, διευκολύνοντας την ανάπτυξη της μεσαίας τάξης, επεκτείνοντας την κοινωνική και νομική προστασία των εργαζομένων και επισημοποιώντας την οικονομική ασφάλεια για τους περισσότερους εργαζομένους. Με απλά λόγια, ο Ρούσβελτ ανταποκρίθηκε στην οικονομική καταστροφή της εποχής με εκτεταμένες οικονομικές πολιτικές, με σκοπό να προσφέρει βασική οικονομική ασφάλεια για όλους τους ανθρώπους συνεχώς. Πρώτο μεταξύ των δικαιωμάτων που απαρίθμησε ήταν το δικαίωμα στην εργασία. Και δεν έμεινε στα λόγια. Θα αναφέρουμε ενδεικτικά παραδείγματα και τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις τους στην κοινωνία.
Χίλιες γυναίκες καβάλα στο άλογο: αυτές ήταν οι περιπλανώμενες βιβλιοθηκονόμοι του New Deal που από το 1935 έφερναν βιβλία και δημιούργησαν βιβλιοθήκες σε μερικές από τις πιο απομακρυσμένες περιοχές του Κεντάκι. Οι γυναίκες κάλπαζαν, διασχίζοντας 29 κομητείες, μερικές φορές πάνω από 100 μίλια την ημέρα. Και όπου το έδαφος ήταν δύσκολο, κατέβαιναν από τα άλογά τους και μετέφεραν τα βιβλία με τα πόδια.
Το σχέδιο βιβλιοθηκών απασχόλησε 14.500 άτομα και αντιμετώπισε ταυτόχρονα δύο προβλήματα: την ανεργία και τον αναλφαβητισμό. Οι «ανειδίκευτες» άνεργες γυναίκες παρείχαν μια επιλογή για δημόσιες βιβλιοθήκες σε ορισμένες από τις πιο απομακρυσμένες περιοχές του έθνους, σε μια εποχή που οι περισσότερες βιβλιοθήκες χρηματοδοτούνταν κυρίως ιδιωτικά και οι περισσότεροι άνθρωποι δεν είχαν πρόσβαση σε βιβλία. Το σχέδιο παρήγαγε τελικά κάτι που σήμερα οι Αμερικανοί θεωρούν αναπόσπαστο συστατικό της κοινωνικής ζωής: δημόσιες βιβλιοθήκες σε κάθε γωνιά της χώρας.
Η περιβαλλοντική δουλειά της εποχής ήταν ιδιαίτερα επιτυχημένη: οι εργαζόμενοι σε αυτό που έγινε γνωστό ως «η στρατιά των δέντρων» φύτεψαν 3 δισεκατομμύρια δέντρα, δημιούργησαν και αποκατέστησαν 711 κρατικά πάρκα, άνοιξαν 125.000 μίλια αντιπυρικών ζωνών, ανέπτυξαν 800 νέα κρατικά πάρκα, ήλεγξαν τη διάβρωση του εδάφους σε 40 εκατομμύρια στρέμματα καλλιεργήσιμης γης, βελτίωσαν τις συνθήκες βοσκής σε δημόσιες περιοχές και αύξησαν τον πληθυσμό της άγριας πανίδας. Αυτά τα έργα έδωσαν νέα ζωή στο αμερικανικό κίνημα διατήρησης της φύσης, τον πρόδρομο του σημερινού ακτιβισμού για το κλίμα.
Παρ’ όλα αυτά, ο Κέινς πίστευε ότι έπρεπε να γίνουν ακόμα περισσότερα. Σε ένα άρθρο γνώμης στους New York Times, υποστήριξε ότι για να βγάλει τις Ηνωμένες Πολιτείες από το ρήγμα της Μεγάλης Υφεσης, η κυβέρνηση θα πρέπει να αυξήσει ακόμα περισσότερο τις δαπάνες και να επιτρέψει υψηλότερα ελλείμματα. Δεν εισακούστηκε. Για τα επόμενα πέντε χρόνια, τα επίπεδα δαπανών παρέμειναν περίπου τα ίδια, συνολικά περίπου 700 δισεκατομμύρια δολάρια σε σημερινά δολάρια για ολόκληρη την περίοδο.
Οι επικριτές υποστήριξαν ότι τέτοιες παρεμβάσεις βλάπτουν τη μακροπρόθεσμη οικονομική υγεία. Οι απόψεις υπέρ της ελεύθερης αγοράς του Μίλτον Φρίντμαν υποστήριζαν ότι οι δημόσιες δαπάνες τραβούν προς τα κάτω την οικονομία και ότι η αγορά είναι καλύτερα να αφήνεται μόνη της. Ετσι, στη δεκαετία του 1980, άρχισε να περιορίζεται ο ρόλος του Δημόσιου στην οικονομία. Ξεκινώντας από τον πρόεδρο Ρόναλντ Ρέιγκαν, διαδοχικές διοικήσεις των ΗΠΑ προσπάθησαν να μειώσουν τις κοινωνικές δαπάνες. Η Μάργκαρετ Θάτσερ έκανε το ίδιο στο Ηνωμένο Βασίλειο.
Ετσι όλες οι οικονομικές κρίσεις μετά τη Μεγάλη Υφεση είχαν αποτέλεσμα να περικοπούν τα προγράμματα πρόνοιας, να χαλαρώσουν οι νόμοι που ρύθμιζαν τις αγορές, να γίνουν συστηματικές διασώσεις μεγάλων εταιρειών (το 2008-09, η κυβέρνηση των ΗΠΑ διέσωσε τις βιομηχανίες των τραπεζών και των ασφαλίσεων και κάτι ανάλογο έγινε εδώ λίγα χρόνια αργότερα) με χρήματα της μεσαίας τάξης και των χαμηλότερων στρωμάτων.
Στην πραγματικότητα, η καθαρή αύξηση της απασχόλησης στη δεκαετία μετά τη Μεγάλη Υφεση του 2008 αφορούσε «κακές θέσεις εργασίας», ενώ οι «καλές δουλειές» έγιναν όλο και πιο σπάνιες. Ενδεικτικό είναι το γεγονός ότι οι κομπασμοί του Τραμπ πριν από την πανδημία για τις θέσεις εργασίας συγκάλυψαν το γεγονός ότι το 44% των εργαζομένων κέρδιζε μισθούς που δεν έφταναν για να καλύψει τις βασικές ανάγκες του.
Θυμηθείτε ό,τι έγινε από το 2010 μέχρι σήμερα και με το χέρι στην καρδιά, απαντήστε σε μια απλή ερώτηση: Σε ό,τι ακούτε μπορείτε να διακρίνετε ένα New Deal α λα ελληνικά;
*Δημοσιογράφος, συγγραφέας
